وضعیت متفاوت ایران و آمریکا

بیست و هفت سال پس از اقدام گروهی از دانشجویان در اشغال سفارت ایالات متحده آمریکا در تهران در 13 آبان 1358 این موضوع هنوز در افکار عمومی دو کشور مطرح است.
موضوع این گروگانگیری هر سال چند بار از سوی مقام‌های رسمی، نخبگان دو کشور، دیپلمات‌های وقت آمریکا در ایران و دانشجویان تسخیرکننده سفارت مورد بررسی قرار می‌گیرد. اما مناسبات تهران و واشنگتن در بیست و هفتمین سالگرد اشغال سفارت ایالات متحده در تهران، هنوز تحت تاثیر اشغال سفارت است؛ موضوعی که نشان می‌دهد این رویداد چرا هنوز در خاطره جمعی ملت دو کشور کمرنگ نشده و اهمیت خود را حفظ کرده است. از زمان آغاز دور دوم ریاست جمهوری بوش که نزدیک به نیمی از آن طی شده است، سیاستمداران این کشور از ضرورت بازگشایی سفارت کشورشان در ایران سخن گفته‌اند. کارشناسان وزارت امور خارجه آمریکا حدود یک سال پیش طی جلسه‌ای مشورتی به کاندولیزا رایس وزیر خارجه این کشور پیشنهاد کردند در شرایط کنونی که امکان بازگشایی سفارت آمریکا درایران وجود ندارد، واشنگتن کنسولگری خود را در تهران افتتاح کند تا هم خلاء قطع کامل روابط پر شود و هم به ایرانیانی که متمایل به سفر آمریکا هستند، خدمات کنسولی در خود ایران ارایه شود و نه در دبی و ترکیه. این پیشنهاد کارشناسان وزارت خارجه آمریکا به تایید وزیر نرسید اما کم‌کم خلاء روابط نزدیک با ایرانیان به دغدغه‌ای برای رایس و معاونان وی بدل شد تا آنجا که سرانجام ایالات متحده تصمیم گرفته برای ایجاد روابطی نزدیک با مردم، دفتری منطقه‌ای در شهر دبی که در فاصله 150 کیلومتری ایران قرار دارد، راه‌اندازی کند. همزمان با اوج گرفتن اتهام واهی آمریکا علیه ایران درباره تلاش برای ساخت سلاح‌های اتمی آمریکا می‌گوید که در تلاش است تا از طریق دفتر منطقه‌ای خود در دبی بر روابط با ایرانیان و تاریخ و فرهنگ این کشور تمرکز کند. "نیکلاس برنز» معاون وزیر خارجه آمریکا در مورد طرح‌های واشنگتن برای دفتر ایران در دبی اخیرا گفته است که آمریکا قصد ندارد به زودی سفارت خود در ایران را افتتاح کند اما طرح‌هایی برای استفاده از نیروهای بیشتر با آموزش بهتر در زمینه بررسی مسائل ایران در دست دارد.
دفتر منطقه‌ای ایران اولین ماموریت متمرکز دیپلماتیک آمریکا در مورد ایران پس از اشغال سفارت این کشور در تهران است. تشکیل میز ایران در وزارت خارجه آمریکا طی یک سال گذشته و آموزش کارمندانی که به زبان فارسی مسلط باشند، از جمله اقدامات اخیر آمریکا برای بررسی وضعیت دقیق‌تر ایران است.
افتتاح این دفتر در دبی واکنش منفی ایران را در پی داشته است. تهران می‌گوید که فعالیت‌های این دفتر دخالت در امور داخلی ایران خواهد بود. شاید به همین علت است که دیپلمات‌های آمریکایی از انجام مصاحبه در مورد وظایف این دفتر خودداری می‌کنند و می‌گویند که آمریکا به دنبال بزرگنمایی این دفتر نیست. طی سالهای پس از انقلاب اسلامی، جز رژیم صهیونیستی که ایران آن را به رسمیت نمی‌شناسد، حتی کشورهایی که رابطه سیاسی با تهران ندارند مثل دولت مصر، دفتر حفاظت از منافع خود را در تهران بازنگه داشته‌اند.
این تنها ایالات متحده آمریکا بوده که این مسئولیت را به دولت دیگری یعنی سوییس سپرده است. سفارت این کشور در تهران طی نزدیک به سه دهه اخیر حافظ منافع آمریکا در ایران بوده و مکاتبات ایران و آمریکا از طریق این کشور انجام شده است. با این حال ایران در ایالات متحده دفتر حفاظت از منافع دارد که امور کنسولی ایرانیان و بررسی درخواست روادید آمریکای‌ها را انجام می‌دهد و در واقع از نظر حضور دیپلماتیک چند گام از واشنگتن جلوتر است.
گفته می‌شود که فعالیت‌ دیپلمات‌های آمریکایی در دفتر منطقه‌ای ایران بر آرام کردن روابط دو جانبه که به خاطر پرونده هسته‌ای ایران وضعیتی سرد و سخت به خود گرفته متمرکز شده است. با این حال و در شرایطی که ایران و آمریکا هر یک جداگانه مشغول برنامه‌ریزی و انجام مانور نظامی در خلیج‌فارس هستند، دورنمایی از عادی شدن روابط دو کشور به چشم نمی‌خورد.
طی یک سال گذشته ایالات متحده پاسخ مثبت ایران به مذاکره بر سر مسایل عراق را رد کرده و ایران هم با رد بسته تشویقی گروه 1+5 (اعضای دائم شورای امنیت و آلمان) پاسخ منفی به مذاکره مستقیم با ایالات متحده در قالب این گروه داده است. سفر اخیر محمد خاتمی رییس جمهور پیشین ایران به شهرهای مختلف آمریکا ودیدار محمود احمدی‌نژاد رییس جمهور فعلی از نیویورک نیز طبق پیش‌بینی‌ها از سنگینی فضای موجود میان دو کشور نکاسته است. اکنون در بیست و هفتمین سالگرد اشغال سفارت آمریکا در تهران ـ حادثه‌ای که به دور ماندن 12 ساله دمکرات‌ها از کاخ سفید منجر شد ـ انتخاب میان دوره‌ای کنگره آمریکا در راه است. سیاستمداران ایران به دلیل حمایت‌های دولت دمکرات جیمی کارتر از آخرین پادشاه ایران دل‌خوشی از حزب دمکرات نداشته‌اند و همواره به طور تلویحی از قدرت گرفتن جمهوری‌خواهان خشنودتر از انتخاب دمکرات‌ها بوده‌اند. برخی از کارشناسان نیز اعتقاد دارند که ادامه یافتن گروگانگیری 444 روزه برای برنده شدن جمهوری‌خواه‌ها در انتخابات ریاست جمهوری 1980 بوده است. محمد خاتمی رییس جمهور سابق ایران که در بریتانیا به سر می‌برد در گفتگو با شبکه چهارم رادیو بی‌ بی سی، از دوره ریاست جمهوری بیل کلینتون که دو طرف گام‌هایی برای بهبود روابط برداشته‌اند با افسوس یاد کرده و همزمان سیاست‌های جمهوری‌خواهان را تهاجمی خوانده است. به این ترتیب به نظر می‌رسد که در سالگرد اشغال سفارت آمریکا شرایط به گونه‌ای کاملا متفاوت با 27 سال پیش است که از قدرت گرفتن جمهوری‌خواه‌ها حمایت می‌شد. آمریکا درصدد جبران غیبت 27 ساله دیپلماتیک در ایران است و تهران به روزهای قدرتمندی دمکرات‌ها فکر می‌کند اما افقی از گرم شدن روابط به چشم نمی‌خورد.