نمی‌خواستم اما باز هم مجبور شدم

علیرضا کیوانی‌نژاد
«این دو برادر - لخ و یاروسلاو کاچینسکی- قادر به انجام کارهای سازنده نیستند. طبیعی است که آنها را از دفتر کارم اخراج کنم. مردم باید در آینده، هوشیارتر پای صندوق رای بروند». نشریه اشپیگل با ثبت گفته های جنجالی «لخ والسا» رهبر معنوی مردم لهستان و نخست وزیر پیشین این کشور، خبر از وقوع انقلابی مخملی می دهد. انقلابی که بی شک باید والسا را معمار آن دانست.  گردوخاک سازه ای که او بنا کرد تا سال های سال بر گرده بسیاری از کشورها و سیاستمداران آن نشسته و خواهد نشست.انتقاد لخ والسا از سیاست های محافظه کارانه برادران کاچینسکی سبب شد این سیاستمدار کهنه، لب به اعتراض گشوده، آن دو را فاقد شخصیت و توانایی لازم برای اداره کشور قلمداد کند.
یاروسلاو، چندی پیش (از حزب عدالت و قانون) به عنوان نخست وزیر لهستان سوگند یاد کرد تا در کنار برادر دوقلویش -لخ- زمام امور این کشور را در دست گیرد. حزب یاد شده، توانست بیش از 60 درصد آرا را به خود اختصاص دهد. این دو برادر 56 ساله، از اعضای سابق سندیکای معروف «همبستگی» هستند که ریاستش را لخ والسا برعهده داشت. جالب است بدانید به دلیل شباهت ظاهری این دو برادر، مردم به آنها لقب «اردک ها» دادند. اگر رونالد ریگان در آمریکا، از سکوی سینما به ریاست جمهوری رسید و از همین سکو، آرنولد فرماندار کالیفرنیا شد، برادران کاچینسکی هم به سال 1962 در فیلمی معروف به نام «دو نفری که ما را دزدیدند» ایفای نقش کردند و بعد در اوایل دهه هشتاد بود که یک دفعه سر از سندیکای همبستگی درآوردند.
حتی در 1990 میلادی، حمایت این دو از لخ والسا بود که او را به نخست وزیری لهستان رهنمون ساخت. با این حال امروز، این والسای پیر است که نگران از نبود شب چراغی در ظلمات سیاسی لهستان، از سیاست های دو برادر انتقاد و تهدید به کناره گیری از حزب همبستگی می کند.
معمار انقلاب مخملی لهستان
آنچه امروز از آن با نام «سولیدارنوش» یا جنبش کارگری همبستگی لهستان یاد می شود، محصول فعالیت های سیاسی یک تکنسین سبیلو است. لخ والسا که او را یک رعیت زاده می دانند، در سال 1943 به استخدام یک مجتمع کشتی سازی در شهر «گدانسک» این کشور درمی آید. او پس از یکپارچه کردن جریانات کارگری، عملا تمام کارخانه های لهستان را به فرمان خود درآورد. فرآیندی که زیست شناسان از آن به عنوان «ضرباهنگ پیشاهنگ» یاد می کنند. وقتی نیروی 10 میلیون کارگر سطرهای سناریوی Post Communism (بعد از کمونیسم) را رقم زد، ترک های موئین حکومت کمونیستی لهستان به شکاف هایی عظیم بدل شد. اتفاقی که برای والسا (1983) جایزه نوبل صلح را در برداشت و برای لهستان، فرار از تارهای اذهان کمونیستی و تئوری های مائوئیستی و لنینیستی.
از این رو والسا در سیاست و تاریخ لهستان و حتی جهان، جایگاهی ویژه دارد. همین بس که دوباره به سال های 1980 و 1982، روی جلد یکی از بنام ترین مجله های جهان -تایم- به او اختصاص پیدا کرد و در سایت خبری بی.بی.سی یک «پروفایل» شخصی برای وی افتتاح شد.
اگر می خواهید بدانید چرا تهدید والسا به خروج از چارت حزب همبستگی و انتقادش از برادران کاچینسکی موثر و قابل توجه است، به این گفته لنین شبهارت مورخ لهستانی کمی با دقت نظر بیشتر توجه کنید؛ «تحولی که والسا ایجاد کرد، چون قطره ای بود که اروپای شرقی را لبریز کرد» وجود چنین قدرتی در اوست که امروز سیاسی کاران لهستان در تکاپو برای اغنای نظرش هستند، اما اگر او دوباره دست به کار شود....
تاریخ بهتر جواب این «اما» را می داند. وقتی در سال 1990 با سران اتحادیه کارگری همبستگی وارد جنگ و بعد هم که رئیس جمهوری این کشور شد، آن موقع والسا با جمله معروفی، وارد جنگ تبلیغاتی شد؛ «نمی خواستم، اما مجبور شدم». بعد هم که رئیس جمهوری شد، گفت؛ «افتخارم این است که کتاب نخواندم». همین والسا است که برادران کاچینسکی و سران حزب کارگری همبستگی از آن بیم دارند.
افسانه والسا
امروز چند روزی از تهدید والسا به خروج از حزب کارگری همبستگی گذشته و او، تهدیدش را عملی کرده است. رفت تا برای همیشه از صحنه سیاسی این حزب دور باشد، اما باید اذعان کنیم که لهستان کشوری عجیب و غریب در اروپاست. وقتی در 1954 تدریس الهیات در دانشکده های این کشور ممنوع اعلام شد، مردم ناگزیر به دنبال پر کردن خلاء معنوی رفتند و در این راه، کلیسا را پاسخی مطمئن بر نیاز روحی خود یافتند. این ابراز احساسات در پایان به اضمحلال حکومت کمونیستی لهستان منتج شد.
«مرگ اخلاق» یکی از بزرگ ترین لطمه ها را به حکومت لهستان زد. حکومتی که خود را با افکار عمومی مردم همسو نکند، محکوم به تغییر است. این قانون نانوشته را والسا در لهستان بی آنکه از قوانین بازی سیاسی مطلع باشد، اجرا کرد. در 1989 توانست حکومت جدیدی را بنیان گذارد چنین است که او را افسانه می دانند، اما در لهستان، هر تغییری می تواند زمینه ساز یک جنبش باشد.  وقتی برای نخستین بار، «یوزف ویتیلا» رهبر کاتولیک های جهان شد (پاپ ژان پل دوم)، خط بطلانی کشید بر یک قانون نانوشته دیگر؛ «رهبر کاتولیک های جهان باید ایتالیایی باشد».
والسا اما امروز در راهی قدم گذشته که شاید سرنوشتی مشابه به سرنوشت سال 2000 در انتظارش باشد. چگونه می خواهد در کشوری که همه چیزش را به دست تغییر سپرده، با همان منش و سلوک قدیمی رفتار کند؟ والسا نیک می داند که دیگر عصر جملات قصار به سر رسیده و ذائقه سیاسی مردم با چند جمله شبیه آنچه در مبارزه با سیاست های انگلستان گفت، تامین نمی شود.
وی گفته بود؛ «خاندان انگلستان، زیادی زشت و گنده هستند و کسی به آنها زن نمی دهد». چنین جملاتی، نه حزب را از ورطه کنونی جدا می کند نه به بازسازی وجهه سیاسی والسا مشروعیت می بخشد. باید پرسید والسا می تواند یک افسانه باقی بماند، یا این افسانه مدت زمانی است تاریخ مصرفش گذشته است؟!
والسا، پشت سرش را ندید
در لهستان، والسا را نمونه آدمی می دانند که در زمانی نامناسب برای به دست آوردن آزادی قیام کرد. همین زمان نامناسب، او را به هدفش رساند، اما از آن زمان تاکنون 27 سال گذشته است، سال هایی که موجی از تغییر را در سیاست لهستان و حتی سیاست جهانی به دنبال داشته است. ای کاش او می توانست پشت سرش را هم ببیند. به سال هایی نگاه کند که مردم شعار «بدون والسا، هرگز» را سر می دادند. امروز، اما مردم می پندارند والسا اگر هم نباشد اتفاق خاصی نمی افتد.
بدون والسا، لهستان یخ می زد و اروپای شرقی، فریز می شد، اما اکنون چنین باوری نزد هیچ یک از مردم این کشور وجود ندارد. ای کاش می توانست یکبار هم که شده وقایع سال 2000 را مرور می کرد. اگر او نمی تواند، ما می توانیم ذهنش را یاری کنیم؛ «شمارش آرای مردم به پایان رسیده است. والسا، این بار در انتخابات ریاست جمهوری لهستان، مغلوب الکساندر کوانویسکی شد. 99 درصد مردم لهستان به والسای پیر رای منفی دادند،».
آری، درست است. مردم لهستان والسای کهنه کار را کنار زدند تا رقیب کمونیستش بر اریکه قدرت تکیه زند. بهتر است این جمله ارنست همینگوی را به مرد انقلابی لهستان تقدیم کنیم؛ «آدم موفق، شکست هایش را روی ماسه می نویسد و پیروزی هایش را روی سنگ مرمر».