بازرگان، اقتصاد و انقلاب

محمدصادق جنان‌صفت
شادروان مهندس مهدی بازرگان مردی اخلاق گرا، متدین و علمی بود. او علاوه بر این یک مبارز خستگی ناپذیر و از شخصیت های برجسته سیاسی ایران در سده حاضر به حساب می آید. مرحوم بازرگان عقاید خود را آنقدر برای اصلاح و خوشبختی جامعه مستحکم می دید که برای حاکم کردن آنها مبارزه کرد تا قدرت سیاسی را به چنگ آورد. او برای اثبات حقانیت عقاید خویش با رژیم شاه مبارزه کرد و در این مسیر سختی ها دید و به زندان رفت. مرحوم بازرگان سرانجام شاهد شکست رژیم شاه شد و خود به عنوان اولین نخست وزیر انقلاب اسلامی ریاست بر امور قوه مجریه را در شرایط انقلابی تجربه کرد. او همزمان در شورای انقلاب نیز عضویت داشت.
مرحوم بازرگان نام نیکی از خود بر جای گذاشته است و کسی در این باره تردید ندارد. اما او نیز در چند ماه حضور در شورای انقلاب و دولت در تصمیم ها و قانونگذاری های انجام شده در آن سال ها مشارکت داشت. آیا همه تصمیم‌ها و اقدام های مرحوم مهندس بازرگان به ویژه در مقوله اقتصاد کارآمد و درست بوده است؟ اکنون که بیش از ربع قرن از آن روزگار می گذرد می توان برخی نکات را یادآور شد.
1 - آیا بازرگان از نظر تفکر اقتصادی یک لیبرال بود؟ برخی اعتقاد دارند که مرحوم بازرگان به دلیل دفاع از حقوق سرمایه داران، برخی انتقادها از رفتار کارگران و ضدیت با مکتب مارکسیسم در جرگه لیبرال ها قرار می گیرد. به نظر می رسد این دیدگاه چندان دقیق نیست. مرحوم بازرگان در نقش نخست وزیر و در شورای انقلاب اسلامی به عنوان قانونگذار با تصمیم هایی موافقت کرد که این فرضیه را رد می کند. برخی از این اقدام ها و تصمیم های قانونی را در ادامه خواهیم آورد.
2 - آیا مرحوم بازرگان و دولت وی در فضای انقلاب ماه های پس از پیروزی انقلاب اسلامی که یک فضای هیجان زا بود و سرمایه دار و سرمایه داری مطرود به نظر می رسید و گروه های مختلف انقلابی خلع ید از سرمایه داران را در ابعاد وسیع تبلیغ می کردند می توانست در برابر این فضا مقاومت کند؟ یادمان نمی رود که در دهه 1970 اردوگاه کمونیست در جهان نیرومند و ماشین تبلیغاتی بسیار پرتحرکی داشت و این فضای جهانی بر داخل تاثیر می گذاشت.
3 - با این همه مرحوم بازرگان و گروه همفکر و هم رزم او در دولت و شورای انقلاب چند تصمیم انقلابی گرفتند یا با این تصمیم ها همراهی کردند که پیامدهای آن هنوز در زندگی اقتصادی ایران دیده می شود. ملی کردن بانک های تجاری یکی از مصوبات دولت و شورای انقلاب بود که بر اساس آن از صاحبان بانک های خصوصی خلع ید شد و همه بانک ها ملی اعلام شدند. این تصمیم را مهندس مهدی بازرگان با خرسندی و خوشحالی به ملت ایران تبریک گفت و آن را یک اقدام انقلابی در جهت اصلاح امور پولی و بانکی تلقی کرد.
شاید گفته شود خلع ید از صاحبان بانک ها که با دولت شاه زد و بند داشتند یک ضرورت بوده است، آیا راه دیگری برای خلع ید از بانکداران رژیم گذشته وجود نداشت و نمی شد به جای ملی کردن و دولتی کردن بانک ها که مرحوم بازرگان با آن موافقت کامل داشت اقدام دیگری کرد؟ به نظر می رسد می شد راه دیگری پیدا کرد. علاوه بر این مهندس بازرگان در تیرماه 1358 به قانون حفاظت و توسعه صنایع ایران به ملی کردن رای داد. این قانون شامل دو ماده بود که بر اساس ماده یک آن صنایع بزرگ مثل فولاد، مس، آلومینیوم، مونتاژ کشتی و اتومبیل و هواپیما ملی اعلام شدند.
این مصوبه قانونی راه ورود بخش خصوصی به این صنایع را بست. علاوه بر این در این مصوبه تعداد پرشماری از واحدهای صنعتی متعلق به اشخاص نیز ملی شدند که اکنون نیز و پس از گذشت ربع قرن هنوز بر یک مشکل عمومی به حساب می آیند. این واحدهای صنعتی به جز کارخانه های متعلق به 51 سرمایه داری بود که اموال و کارخانه های آنها مصادره شد. با توجه به نکات یاد شده می توان گفت که مرحوم مهندس بازرگان دست کم در آن دوره خاص و در عمل در نقش یک شخصیت سیاسی انقلابی و نه لیبرال ظاهر شد.