حرکت دیپلماسى در لوله‌هاى گاز

بخش سیاسى خارجی
پس از شکست طرح اصلاحات «میخائیل گورباچف» و فروپاشى کمونیسم دغدغه‌اى مهم ذهن سیاستمداران و تحلیلگران نظام بین‌الملل را نسبت به خود مشغول کرده بود. مسئله «چگونگى بازگشت کاخ کرملین به دوران قدرت» و نحوه رفتار مسکو در آسیاى مرکزى و قفقاز مقامات اروپایى و آمریکایى را به شدت نگران ساخته بود. هرچند که «بوریس یلتسین» در دوران ریاست جمهورى خود سعى کرد بر اساس تنش‌زدایى با واشنگتن و اروپا و تمرکز بر سیاست داخلى روسیه عمل کند اما سرکار آمدن «ولادیمیر پوتین» و تیم همراه وى کاخ کرملین را وارد دوران تازه‌اى کرد. جمع میان «دغدغه قطبیت» و «استفاده از ابزارهاى کارآمد» در سیاست خارجى روس‌ها انعکاس نامنظمى داشت.
بر این اساس همانند جریان جزر و مد دریا، مسکو تلاطمى غیرقابل پیش‌بینى داشت. یعنى رویکرد ثابتى را در تقابل یا تعامل با آمریکا و غرب در پیش نگرفته بود.تصور مى‌شد که حضور غیرمستقیم کاخ سفید و اتحادیه اروپا در حیاط خلوت کاخ کرملین و وقوع انقلاب‌هاى «گل رز» و «نارنجی» در گرجستان و اوکراین همانند کاتالیزور و عاملى تسریع‌کننده موجب واکنش شدید روس‌ها و انفجار آتشفشان نیمه فعال مسکو در مناسبات جهان شود. اما گویا روس‌ها قصد نداشتند ورود مجدد خود به معادلات قدرت را در قالب واکنش نظامى نسبت به انقلاب‌‌هاى رنگین عملى سازند. نکته جالب توجه اینکه در مجمع عمومى سازمان ملل متحد و در نشست‌هایى که با حضور پنج کشور داراى حق وتو صورت مى‌گرفت، نمایندگان روسى در مقابل واشنگتن و اتحادیه اروپا موضعى منفعلانه داشتند. فارغ از درگیرى‌هاى لفظى «رایس» و «سرگئى لاوروف» در برخى نشست‌هاى غیررسمی، کمتر شاهد عینیت یافتن مجدد تباین تاریخى میان کاخ سفید و کاخ کرملین بودیم.
در ابتداى سال 2006 میلادی، روس‌ها نخستین سیگنال خود به آمریکا و اروپا را در قالبى کاملا «بسته‌بندى شده» و «محدود» ارسال کردند. قطع گاز اوکراین، متحد نارنجى و شکننده ایالات متحده آمریکا به بهانه عدم توافق بر سر قیمت آن اروپا را در سردرگمى مفرطى فرو برد.این سردرگمى زمانى تشدید شد که در ماههاى آخر سال 2006 میلادى سناریوى مشابهى میان کاخ کرملین و «بلاروس» پیاده شد. سناریویى به نام «بازى با انرژی» به عنوان برگ برنده روس‌ها در راستاى محدود ساختن دامنه‌ دخالت کاخ سفید و اتحادیه اروپا در حیاط خلوت مسکو.این‌ «پیام روسیه» و «فرمول نامرئی» بازى مسکو هنوز از سوى نظام بین‌الملل، مخصوصا آمریکا و اتحادیه اروپا مورد تحلیل و آنالیز صحیح قرار نگرفته است. مقامات روسى در آستانه ایجاد بحران گازى با «مینسک» به آمریکاى لاتین سفر کردند تا زمینه‌هاى افزایش تعامل خود با مخالفان سوسیالیست واشنگتن در حیاط خلوت رقیب دیرینه خود را فراهم ساختند. از این‌رو آمریکا که در بحران به‌وجود آمده ناشى از جدال دموکرات‌ها و جمهوریخواهان به سر مى‌برد میان رفتارهاى سریع و مقارن روسیه معلق مانده است. کشورهاى اروپایى نیز هنوز ظرفیت باور و پذیرش «پوست‌اندازی» کاخ کرملین در فضاى درهم ریخته غرب را ندارند.
مقام معظم رهبرى در قالب پیشنهاد اخیرشان به روس‌ها که در دیدار با «ایگور ایوانف» عنوان شد دست بر نقطه ثقل رویکرد جدید روس‌ها گذاشتند. تشکیل «اوپک گازی» در شرایط کنونى مى‌تواند سبب به‌وجود آمدن اتحادى ژئوپلیتیک با نقش‌آفرینى اصلى ایران و روسیه شود.شاید در اولین نگاه استنباط شود که تشکیل این کارتل انرژى به سود شرکت گاز پروم روسیه نخواهد بود و با توجه به عدم موفقیت اصلى‌ترین شرکت صادرکننده گاز روسیه در مزایده مشارکت در بهره‌بردارى از حوزه گازى عظیم پارس جنوبى تشکیل این کارتل انرژى براى کاخ کرملین سودمند نیست. پاسخ این دیدگاه را باید در فراسوى مناسبات تهران- مسکو یافت.روس‌ها هم‌اکنون «برگ انرژی» خود را در لابه‌لاى مناسبات خود با اتحادیه اروپا و آمریکا وارد صحنه کرده‌اند.روکردن یک «برگ برنده» همواره هزینه‌بر و ریسک‌پذیر است. على‌رغم موفقیت‌هایى که یک جریان قدرتمند مى‌تواند با استفاده از یک برگ برنده به دست آورد، خطر تمرکز قدرت‌هاى دیگر بر روى استراتژى و رفتار جدید خود را نیز باید پذیرا باشد. کاهش این خطر تنها در سایه ایجاد «حاشیه‌هاى امن» میسر است.روسیه هم‌اکنون از این حاشیه‌هاى‌ امن بى‌بهره است.
در حالى که تز لیبرالیزه کردن بازار اروپا لحظه‌اى مقامات روسى را آرام نمى‌گذارد، کاخ کرملین «آنتى‌تز» موثرى را براى مقابله با این خطر بالقوه در اختیارندارد.نباید فراموش کرد که استراتژى جدید روس‌ها در فضاى کنونى جهان «ضربه‌پذیر» و «ضربه‌زن» است. این خصائص دوگانه‌ باید به ترتیب کم‌رنگ‌تر و پررنگ‌تر شوند.پیشنهاد مقام معظم رهبرى در راستاى ایجاد «اوپک گازی» حاشیه امنیت بسیار مناسبى را براى روس‌ها فراهم خواهد کرد. در ضمن قدرت گازى ایران به صورت عینى و کامل در مناسبات خاورمیانه و جهان به تصویر کشیده خواهد شد. تاکنون این قدرت در مرحله «کمون» بود، ولى با پیشنهاد مدبرانه رهبر انقلاب فرصت تازه‌اى جهت مانور عینى ایران با اتکا به انرژى گازى نهفته در کشورمان به‌وجود آمده است. ایجاد اوپک گازى باعث خواهد شد تا با ایجاد ساختارى مستقل ولى مکمل اوپک نفتی، قدرت اعمال دیپلماسى و چانه‌زنى تهران در مناسبات بین‌المللى افزایش یابد.در نهایت اینکه نامه پوتین به مقام معظم رهبرى و ابراز علاقه‌ وى نسبت به توسعه مناسبات مسکو- تهران نشان‌دهنده کم‌وزن بودن تهدیدات اقتصادى واشنگتن و اتحادیه اروپا علیه ایران است. کاخ کرملین هم‌اکنون پیشنهادى را دریافت کرده است که تضمین‌کننده موفقیت متقارن ایران و روسیه در مقابل سیاست‌هاى تحدیدگرایانه آمریکا و اروپاست. پیشنهادى که معلول نگاه واقع‌بینانه و عمیق رهبر انقلاب نسبت به زیرساخت‌هاى جهان امروز است.