مهندسى تغییرات نوظهور فرهنگى

دکتر محمدرضا مخبر دزفولی / دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی
چندى است که پیرو رهنمودهاى مقام معظم رهبرى در دیدار اعضاى شوراى عالى انقلاب فرهنگى با معظم له مهندسى فرهنگى به عنوان مفهوم جدید در دایره توجه صاحب نظران فرهنگى کشور قرار گرفته است. شاید بتوان با کمى اغماض مهندسى فرهنگى را باز تولیدى از انقلاب فرهنگى دانست. چرا که انقلاب فرهنگى درصدد ایجاد تحول اساسى در ارزش ها عقاید هنجارها و نهادهاى بازمانده از رژیم دست نشانده شاهنشاهى و جایگزینى عناصر فرهنگ اسلامى و اصیل ملى مى باشد. مهندسى در رویکرد علمى فعالیتى است که به اصلاح و نوسازى سیستم ها مى پردازد و فضاى فعالیت مدیریتى را بهبود و ارتقا مى بخشد. بنابراین مهندسى فرهنگى را مى توان تلاشى براى اصلاح و نوسازى عناصر فرهنگى نظام اجتماعى کشور دانست. در چنین شرایطى است که مى توان انتظار داشت هدایت و نظارت بر حرکت فرهنگ به سوى نقطه مطلوب در سایه مهندسى فرهنگى تحقق یابد. هرگونه تلاش علمى براى طراحى نظام مهندسى فرهنگى کشور باید پاسخگویى به محورهاى ذیل را در دایره توجه خود قرار دهد:
الف - تعامل حوزه فرهنگ با سایر حوزه هاى جامعه: در هر جامعه اى حوزه هاى فرهنگ، اقتصاد، سیاست و اجتماع در ارتباط تنگاتنگ با یکدیگر بوده و بر همدیگر تاثیر عمیقى مى گذارند. از آن جا که به تعبیر بنیانگذار کبیر جمهورى اسلامى ایران، حضرت امام خمینى(ره) انقلاب ما یک انقلاب فرهنگى مى باشد بنابراین در چنین رویکردى فرهنگ ستون اصلى قرارگاه مدیریت کشور محسوب مى شود. هرگونه تلاش براى دستیابى به توسعه اقتصادى سیاسى و اجتماعى بدون توجه به ابعاد فرهنگى آن در درازمدت محکوم به شکست خواهد بود. نقش فرهنگ آموزش و ترویج ارزشها و رفتارها مورد نیاز عرصه هایى چون سیاست اقتصاد و اجتماع مى باشد. از سوى دیگر تصمیم هاى اتخاذ شده در این حوزه ها تاثیر قابل توجهى در عرصه فرهنگ دارند. در مهندسى فرهنگى کشور جایگاه فرهنگ باید به گونه اى ترسیم شود که جهت اصلى و غایت نهایى سیاستگذارى در کلیه حوزه هاى نظام اجتماعى را تعیین نماید. در چنین الگویى اخلاق و ارزش هاى دینى پایه و اساس کلیه تلاش هاى جامعه بشرى را تشکیل مى دهد.
ب - فرهنگ اسلامى ملى و مدرن: فرهنگ کشور ما براساس شرایط تاریخى و جغرافیایى در اثر ارتباط و تعامل سه فرهنگ مهم اسلامى ملى و جهانى شکل گرفته است. از سوى دیگر برخوردارى از سابقه تمدنى چندهزار ساله سهم قابل توجهى از باورها و هنجارهاى این مرز و بوم را در قالب فرهنگ ملى به خود اختصاص داده است. در این بین نباید از تاثیر فرهنگ سومى که در قالب ظاهر رسانه هاى مدرن و ارتباطات فرهنگى و با هدف تهاجم فرهنگى وارد جامعه ایرانى مى شود غافل بود. تعیین سهم و چگونگى تعامل هر یک از این فرهنگ ها در شکل دهى فرهنگ عمومى از جمله رسالت هاى مهندسى فرهنگى به شمار مى رود.
ج - تبیین جایگاه فرد و جامعه در مهندسى فرهنگى: مولفه هاى اصلى فرهنگ را مى توان در چهار گروه کلى ارزشها، عقاید، هنجارها و نمادها قرار داد. تبلور مجموعه این چهار جزء در هر فرد شکل دهنده ذهنیت او از یک سو و رفتارش از سوى دیگر است. مجموعه بینش ها و کنش هاى افراد جامعه انسانى، وجدان جمعى و کنش هاى اجتماعى را تشکیل خواهد داد که تاثیر آن دوباره بر روى تک تک افراد جامعه انعکاس پیدا خواهد نمود. تبیین نقش و جایگاه فرد و جامعه و تاثیرگذارى آنها بر یکدیگر از جمله موضوع هاى مهم و مورد توجه در مهندسى فرهنگى مى باشد. موارد مذکور نگاهى گذرا به مفهوم مهندسى فرهنگى بود که تحقق هر یک از این محورها نیاز به تلاش هاى علمى و مطالعات فراوان محققین کشور دارد. از آن جا که هر یک از این حوزه ها از متغیرهاى متعددى تشکیل شده است که بطور مداوم در حال تحول و پویایى مى باشند هرگونه تلاش علمى براى تحقق مهندسى فرهنگى باید مستمر و هوشمندانه باشد تا با رصد تغییرات نوظهور هر یک از این حوزه ها طراحى هاى لازم براى بهینه سازى هر چه بیشتر نظام فرهنگى کشور را انجام دهد.