امام(ره) به «امت واحده» می‌اندیشید

* جناب آقای تسخیری، امام(ره) بعد از پیروزی انقلاب اسلامی بارها و در مناسبتهای مختلف در سخنان خود به موضوع و تعبیر «وحدت کلمه» اشاره داشتند، اگر ممکن است استنباط خود را از این مفهوم برای خوانندگان ما بیان بفرمایید؟
** یکی ازمفاهیم استراتژیک انقلاب اسلامی که در قانون اساسی هم بخوبی منعکس شده است، همین تعبیر امام(ره) است. مقصود از وحدت کلمه وحدت موضع گیری تمامی افراد امت اسلامی در خصوص مسایل بزرگ و چالشهای فراروی ملتها از یک طرف و اوضاع داخلی امت اسلامی مثل اجرای شریعت اسلامی و همکاری و کفیل هم بودن و دیگر امور مهم امت اسلامی از سوی دیگر است، اساس و مبنای این مفهوم ثابت از قرآن اخذ شده است. قرآن برنامه جامعی را برای ایجاد وحدت در میان امت اسلامی تدارک دیده است؛ امتی که شعارشان، گرایششان، قبله شان، سرود و نمازشان و احساساتشان یکی است، به گونه ای که اگر یکی از آنها حس همکاری با دیگر مسلمانان نداشته باشد، به تعبیر روایات خارج از امت اسلامی است، این طرح قرآن و سنت است که جمهوری اسلامی نیز بر آن تأکید نموده و در پی تحقق وحدت کلمه و وحدت موضعگیری امت اسلامی است. بنابراین باید گفت همه گامهای انقلاب اسلامی در راستای همین مفهوم بوده است. تعیین هفته ای با عنوان هفته وحدت، اعلام همکاری میان اهل سنت و شیعه نمونه هایی از گامهای برداشته شده توسط جمهوری اسلامی برای تحقق وحدت اسلامی است و اگر ما امروز نام تقریب را می شنویم، در حقیقت تقریب میان اندیشه ها مورد نظر ماست. برای اینکه قرابتی میان اندیشه های گوناگون ایجاد شود، مسأله تقریب مطرح می شود، اما در موضعگیری دیگر جای وحدت است و یک موضعگیری واحد باید همه افراد امت اسلامی را شامل شود.
* طبعاً پیاده کردن چنین وحدتی آن هم با وجود تفاوتهای بسیار در میان امت اسلامی کار چندان ساده ای نیست، به نظر شما برای ایجاد وحدت میان مسلمانان عملاً با چه مشکلاتی مواجه بوده ایم؟
** وحدت کلمه رمز تعالی و پیشرفت امت اسلامی است ودشمنان سعی می کنند از هر راهی نفوذ کنند تا بلکه بتوانند میان مسلمانان تفرقه ایجاد کنند. این تفرقه و فتنه گاهی بر اساس مذهب مطرح می شود تا دشمنان تنافر و جدالی را بین شیعیان و اهل سنت به وجود آورند، گاه از راه جغرافیایی وارد می شوند تا بلکه اهالی یک منطقه را علیه اهالی منطقه دیگر تهییج کنند و گاهی نیز از راه زبان وارد می شوند و صاحبان زبانهای مختلف را علیه هم تحریک می کنند و سرانجام زمانی هم، از راه دامن زدن به تفاوتهای نژادی وارد می شوند و عربها را علیه غیر عربها و برعکس تحریک می کند. همه اینها راههایی است که استکبار می کوشد تا امت اسلامی را چند پاره کند. در صورت تحقق چنین امری است که استکبار می تواند بر گرده ملتها سوار شود. جمهوری اسلامی به تبعیت از قرآن کریم تلاش کرده تا بگوید این اختلافها و امتیازها مانع وحدت نیست و همه این مسایل اختلافهای طبیعی میان مذاهب است و نمی تواند باعث نزاع و نبود وحدت کلمه باشد.
* الگویی که امام و انقلاب برای ایجاد وحدت میان مسلمانان ایجاد کردند، چه تشابهی با الگوهایی که سایر ملتها برای خود برگزیدند دارد؟
** درهمه ادیان تلاش برای یکی کردن امتها وجود دارد، ولی آنچه در امت اسلامی وجود دارد این است که عوامل وحدت فراوان است، اولین محور وحدت در اصول اعتقادی است. در این اصول تمامی مسلمانان و مذاهب متفق اند؛ در مسایلی مثل توحید، نبوت و معاد و درخصوص احکام بدیهی اسلام مثل نماز، روزه و حج تمامی آنها با هم متفق اند. در اعتقاد همه با هم متفق اند، در عبادات نیز با هم اتفاق نظر دارند، در عواطف و احساسات نیز هیچ یک نباید خود را از حیث احساسی برتر از دیگران ببیند.
مسؤولیت، همه افراد امت اسلامی را شامل می شود و تمام امت اسلامی در تمامی مرزها در برابر یکدیگر مسؤولند. می خواهم بگویم عوامل وحدت در این امت زیاد است و هم شامل اعتقاد، رفتار و احساسات می شود. بر این اساس باید ما قبل از همه امتها این امت را واحد بدانیم. متأسفانه تاثیر عوامل دشمن و تأثیر منافع شخصی آنقدر زیاد شده که این امت را امتی کم مسؤولیت و دور از وحدت کلمه ساخته است و این مسأله معلول دوری امت از اسلام حقیقی است.
* سرانجام در برنامه ریزیهای دولتمردان کشورهای اسلامی، همیشه ممکن است تصمیمهای صحیح و منطبق با موازین اسلامی اتخاذ نشود و در این میان ممکن است رابطه میان مسلمانان دچار خدشه شود. وظیفه دیگر امتهای اسلامی که خود را فراتر از اتخاذ این برنامه ریزیها می دانند چیست؟
** اصل وحدت اسلامی اصلی مقدم بر هر رفتار و حکمی دیگر است.هر کس که قصد خرد ساختن این وحدت را داشته باشد و یا بخواهد راه خود را از راه دیگر اجزای امت جدا کند و ندای دشمن برای فتنه انگیزی و ایجاد تفرقه را تکرار کند ، این فرد از امت اسلامی نیست و لازم است تا تمام امت اسلامی در مقابل وی بایستند. من می خواهم این گونه اشاره کنم که گاهی احکام فرعی اسلام مثل مسأله نماز جماعت و ... اگر سبب تفرقه انگیزی شود باید این احکام تا حدی کنار زده شود تا وحدت امت اسلامی محفوظ بماند و موضعگیری واحدی در برابر مسایل اتخاذ شود.
یکی از راههایی که قرآن، امت اسلامی را به سوی وحدت تشویق می کند، تذکر دادن این نکته است که ببینید! با اینکه عوامل وحدت در میان دشمنانتان خیلی کم است و دلهایشان از هم نفور دارد و منافعشان با هم اصطکاک دارد، اما علیه شما متحد شده اند و حالا که دشمنانتان علیه شما متحد شده اند، شما هم باید متحد شوید تا موضعگیری واحدی علیه آنها داشته باشید و اگر این کار را نکنید به اضمحلال، فتنه و فساد گرفتار خواهید شد. «الذین کفروا بعضهم اولیاء بعض الا تفعلوا تکن فتنه فی الارض و فساد کبیر»؛ یعنی کافران میان خود ولایتی عمومی ایجاد کرده اند که اگر شما هم ولایتی عمومی برقرار نکنید و به سوی وحدت و ولایت عمومی نروید، در فساد غرق خواهید شد. ما باید این رفتار را به عنوان یک اصل نگاه داریم و در مقابل هر رفتاری که بخواهد علیه امت اسلامی موضعگیری کند، بایستیم و آن را از صف امت اسلامی خارج کنیم . لذا وقتی امام امت بر موضوع وحدت کلمه تأکید می کردند و تأکید داشتند که حج، نماز و وحدت میان دشمن باید باعث وحدت کلمه میان ما شود، برای اهمیت دادن به همین موضوع است.
* ممکن است دقیق تر مرز این وحدت را برای ما مشخص کنید؟
** مرز این وحدت مشخص است. اسلام این مرز را مشخص کرده است؛ هر کس به اصول اعتقادی اسلام مثل توحید، نبوت، معاد و احکام مسلم اسلام مثل نماز، روزه و حج ایمان دارد، جزیی از امت اسلامی است. ممکن است اختلافها در تفسیر باشد که اشکالی ندارد، هرکس به این اصول اسلامی ایمان دارد، در این مرز قرار دارد، حقوق این افراد کاملاً با هم مساوی است و تمامی افراد در برابر این مسأله حق دارند، باید تمامی احساسات مشترک باشد و همه کفیل هم باشند. نباید یک نفر گرسنه و دیگری سیر باشد. این چارچوب را اسلام، قرآن و سنت پیامبر(ص) مشخص کرده و هر کس در این مرز قرار دارد، داخل امت قرار دارد و همه آنها با هم برادر و برابرند و حق برادری بین همه آنها جاری است، حتی اگر اختلافهای مذهبی، نژادی و زبانی و جغرافیایی هم داشته باشند.این اختلافها باعث نخواهد شد که این عده از هم متفرق شوند.
* چه نکات مشترکی را میان حرکت وحدت آفرین پیامبر اسلام(ص) و حرکت وحدت آفرین امام(ره) در انقلاب 57 می توان سراغ گرفت؟
** امام تابع پیامبر(ص) بود. امام نکته جدیدی جز همان مسایلی که پیامبر(ص) آورده بود نیاورد. ایشان بعد از رسالت خود مرزهای اسلام را تبیین و مشخص نمود و آن را معرفی کرد و به همگان گفت که هر فرد که در این محدوده وارد شود، باید احساس کند جزیی از این پیکره است، لذا بویژه بعد از هجرت بارها بر این مسأله تأکید نمودند. برای نمونه ایشان اذان را شعار واحد تمامی امت اسلامی و مسجد را به عنوان محور حرکت تمامی امت اسلامی تعیین وتعریف نمود. مواخات و برادری را تعیین کردند تا همه احساس برادری با یکدیگر داشته باشند. پیامبر(ص) می خواست انقلاب عظیمی را متمایز ازسایر جوامع به وجود آورد؛ جامعه ای که دارای قبله مستقل، سرود، نماز و بینش مستقل است. امام امت نیز که پیرو پیامبر اکرم(ص) است، در پی وحدت اسلامی پیامبر(ص) بود. ایشان اعلام کرد هیچ گونه تفاوتی میان شیعه و سنی از حیث اینکه جزیی از امت اسلامی هستند وجود ندارد، گرچه ممکن است در تفسیر دیدگاهها و یا احکام اختلافهایی وجود داشته باشد، اما این اختلافها مانعی در برابر برادری میان مسلمانان نیست، زیرا قرآن اعلام کرده است «انما المؤمنون اخوه»، همه کسانی که به اسلام ایمان دارند اعم از شیعه و سنی جزو افراد یک امت محسوب می شوند، لذا من معتقدم که امام(ره) دقیقاً در پی اجرای همان تعلیمات اسلامی بودند که پیامبر(ص) دقیقاً بر آن تأکید داشتند.
* در مقایسه میان این دو جامعه ای که به آن اشاره کردیم، چه موانعی باعث تحقق وحدت میان امت اسلامی شد؟
** تا زمانی که پیامبر(ص) در قید حیات بودند تمامی امت تحت لوای ایشان قرار داشتند، بعداً به مرور زمان عوامل مختلفی این جامعه را شکست پذیر وآسیب پذیر کرد؛ یکی از این عوامل توطئه های دشمنان امت اسلامی بود. دیگر عاملی که می توان به آن اشاره کرد، حکومتهای مستقلی است که مردم را طبق منافع خود تقسیم کرده بودند. عوامل دیگر در این میان، جهل و مصالح شخصی بود. چنانکه دیدیم، امت اسلامی بعد از زمان پیامبر(ص) به تدریج از یکدیگر جدا شدند و بیشتر در پی منافع جغرافیایی و شخصی و حزبی و گاهی نیز منافع مذهبی بودند. همه اینها انحرافهایی است که بر جامعه اسلامی وارد شد؛ به گونه ای که امروز این امت از حیث سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و حتی عاطفی منفک از یکدیگر است و همه اینها معلول عوامل تاریخی بسیاری است که اگر بخواهیم به وضع طبیعی خود برگردیم، باید تأثیر این عوامل را کاهش داده و ایمان توده ها را قوی کنیم تا بلکه تمامی امت اسلامی درهمان دایره نخستی که به آن اشاره کردم، قرار گیرند و اختلافهای موجود که برای وحدت میان مسلمین آسیب زاست، از میان برداشته شود. در این میان، باید کاری کنیم که تأثیرات دشمن و منافع فردی کاهش یابد و امت اسلامی نیز احساس کنند که باید نقاط اقتصادی، اجتماعی و عواطف مشترک داشته باشند.
* آنچه اشاره کردید، مباحث نظری را شامل می شود...
** نه، این مباحث نظری نیست. درگیریهایی که حکومتهای مختلف بر سر منافع فردی داشته و دارند و جامعه اسلامی را ملوک الطوایفی قرار داده اند، جنبه عملی دارد.
* مقصود من در خصوص تحقق وحدت اسلامی است؛ اینکه عملاً برای ایجاد این وحدت چه کارهایی شده و یا چه خواهد شد؟
** باید افراد مخلص، عاقل و علمای امت اسلامی دارای استراتژی جامعی باشند که هدف آنها وحدت میان جامعه وامت باشد و این استراتژی باید در مراحل مختلف امت اسلامی را به سوی آن هدف بزرگ سوق دهد. به طور طبیعی، موانع زیادی وجود دارد و دشمن اجازه نمی دهد این موانع برداشته شود. منافع شخصی زیاد است ولی باید آن استراتژی واحد برقرار شود. ما در مجمع تقریب مذاهب اسلامی راهبرد خاصی را دنبال می کنیم و برخی از مؤسسات بزرگ جهان اسلام مثل آیسسکو و سازمان کنفرانس اسلامی نیز راهبردهایی را برای تحقق این هدف بزرگ خود دنبال می کنند. من معتقدم مهمترین طرحی که وجود دارد همین راهبردی است که ما به دنبال آن هستیم. ما سعی می کنیم آگاهی بیشتری میان توده ها گسترش یابد. در وهله نخست، باید علما آگاه شوند تا اختلافهای مذهبی و دینی به اختلافهای عملی تبدیل نشود و تلاش کنیم این آگاهی را نیز به توده های مسلمان منتقل کنیم تا آنها نیز احساس کنند افراد دیگر جامعه اسلامی نیز برادران و خواهران آنها هستند. حتی اگر اختلافهای نژادی، زبانی و... را داشته باشند.
در یک کلام باید آگاهی را میان توده ها گسترش داد و به همه آنها فهماند که منفعت و مصلحت همه در گرو وحدت سلامی است؛ ضمن اینکه باید حکومتها و مسؤولان را تشویق کرد اگر واقعاً می خواهند منافع دین خود را در نظر داشته باشند، باید به سوی حرکتهای واحد گام بردارند. در این زمینه، اقدامهای زیادی را می توان پیگیری کرد که از آن جمله می توان به ایجاد بازار مشترک، وحدت موضعگیری سیاسی و سعی در ایجاد تعاون و همکاری میان هم اشاره کرد و این مهم مسأله دشواری نیست. شما می بینید که اروپا با تمام درگیریها و با تمام کینه هایی که میان امتهای مختلف آنها وجود دارد و با همه تاریخ خونین آنها، وقتی احساس می کنند که ضرورت اتحاد میان آنها وجود دارد، به سوی ایجاد اتحادیه اروپا حرکت می کنند. من معتقدم آگاهان و مخلصان باید با اتخاذ یک راهبرد جامع به سوی وحدت میان امت اسلامی حرکت کنند، البته باید بدانند که موانع بسیاری وجود دارد و باید خود را آماده کنند تا از این موانع عبور کنند.
* و سخن پایانی
** من معتقدم رسانه های گروهی نقش بسیار حساسی را در ایجاد وحدت ایفا می کنند. ما نیز باید بر همان نقطه ای که دشمن بر روی آن انگشت گذاشته است، متمرکز شویم. امروز دشمن با یک توطئه جهانی تلاش می کند اختلاف میان شیعه و سنی را تشدید کند و حتی به درگیری های سیاسی نیز رنگی مذهبی دهد. درگیری در عراق رنگ و بویی سیاسی دارد، درگیریهای لبنان بعد سیاسی دارد، اما عده ای سعی می کنند لباسی مذهبی بر تن این اختلافات کنند. رسانه های گروهی باید سعی کنند به همه بفهمانند که این مسایل نباید باعث تفرقه در موضعگیری شود. رسانه های گروهی برای تحقق ایده، احساس و برادری میان ابنای امت اسلامی وظیفه و مسؤولیت خطیر الهی دارند.
* از حضورتان در این گفت و گو سپاسگزاریم.