چالشهای مدیریتی محیط زیست

رضا حسین‌پور
ضعف مدیریت کلان زیست محیطی و فرهنگی در ایران پیامدهای ناگواری را برای محیط زیست کشور در برداشته و بر پایه آخرین گزارشها ابعاد مختلف فاجعه ملی زیست محیطی در ایران روز به روز در حال گسترش است ایرانیان از نخستین ملتهایی در جهان بوده‌‌‌‌اند که به وضع قوانین زیست محیطی همت گماشته‌اند. این قوانین نه از جانب حکومتها بلکه از سوی مردمانی با فرهنگ غنی وضع می‌شد که به اهمیت حفظ محیط زیست کاملاً آگاه بودند و به پاسداری از منابع طبیعی ایمان و اعتقادی از سرآگاهی داشتند به طوری که حکومتها نیز مجبور بودند برای بقا، خود را با خواست و باورهای مردم هماهنگ سازند و به آنها احترام بگذارند.
در حالی که مدیریت دولتی در ایران از کشاورزی به عنوان «محور توسعه» نام می‌برد. هم اکنون یک دهم فرسایش خاک‌های جهان مربوط به ایران است و اگر روند تخریب خاک در ایران با سرعت فعلی ادامه یابد در 30 سال آینده تمام زمینهای حاصل‌خیز ایران نابود خواهند شد از سوی دیگر هر سال یک و نیم میلیون هکتار (9 درصد) از خاکهای مرغوب ایران به بیابان تبدیل می‌شود و سالانه یک تا یک و نیم هکتار به مساحت کویرهای ایران افزوده می‌شود. این در حالی است که سالانه یک میلیمتر از قشر خاک کشاورزی ایران که برای تشکیل آن 70 سال زمان لازم است در اثر فقدان پوشش گیاهی از دست می‌رود و فرسایش خاک از 10 تن در هکتار در دهه گذشته به 20 تن در هکتار در حال حاضر رسیده است.
جنگلهای ایران نیز وضعیت بهتری ندارند. به طوری که در هر ثانیه 360 متر مربع از سطح جنگلها و مراتع کشور تخریب می‌شود به بیان دیگر در هر 5 سال یک میلیون هکتار از جنگلهای ایران نابود می‌شود. و یا سالانه یک و نیم درصد از جنگلهای ایران نابود می‌شود و یا سالانه یک و نیم درصد از جنگلهای ایران ز دست می‌رود.
اگر روند شتابان یاد شده در تخریب جنگلهای ایران ادامه یابد در 60 سال آینده اثری از جنگلهای امروزی ایران باقی نخواهد ماند. در حال حاضر با تخریب 33 درصد از جنلگهای ایران، وسعت 8 میلیون هکتاری این جنگلها به 12/4 میلیون هکتار کاهش یافته است و سهم هر ایرانی از جنگل 2 درصد یعنی یک چهارم میزان جهانی آن (8/0 هکتار) است. برپایه نظر کارشناسان جهانی از جمله فائو، چنان چه سطح جنگلهای یک کشور کمتر از 25 درصد خاک آن باشد آن کشور از نظر وضعیت محیط زیست انسانی در وضعیت بحرانی به سر می برد این در حالی است که در حال حاضر سطح پوشش جنگل و مرتع در ایران 5/7 درصد از مساحت کشور است. با این همه اجرای طرح ملی نهضت سبز چندان جدی گرفته نشده است.
در حال حاضر مساحت مناطق چهارگانه طبیعی (مناطق حفاظت شده، پارک ملی، آثار طبیعی و پناهگاههای حیات وحش) در ایران تنها 4/84 درصد از کل سرزمین است در حالی که طبق استاندارهای جهانی حداقل سطح این مناطق باید معادل با 10 درصد از مساحت هر سرزمین باشد. همچنین سالیانه 1/3 میلیارد متر مکعب پساب صنعتی و شیمیایی وارد 236 تالاب شناخته شده ایران می‌شود و همچنین به علت تخریب پوشش گیاهی بالا دست تالابها معمولاً بارشهای متناوب باعث ورود 500 میلیون مترمکعب رسوب به تلابهای ایران می‌شود.
از میان مناطق چهارگانه طبیعی ایران بسیاری از آنها در حال حاضر با بحرانهای جدی زیست محیطی روبه رو هستند که برای نمونه می توان به موارد زیر اشاره کرد: تالاب انزلی، پناهگاه حیات وحش توران، پارک ملی خجیر، پارک ملی سرخه حصار، تالاب گوری گل تبریز، مناطق حفاظت شده ورجین و البرزی، اکوسیستم طبیعی دریای مازنداران، پارک ملی لار، جنگلهای پارک لویزان، تلاب گاوخونی اصفهان، زاینده رود اصفهان، پارک ملی گلستان، منطقه حفاظت شده غرب مازنداران، مناطق حفاظت شده شرق هرمزگان، جنگلهای حرا، دشت مغان، دریاچه گهر درودلرستان، پوشش گیاهی و جانوری تنگه بلاغی شیراز، جنگلهای مازنداران، تالابهای زمزم و چکر ایلام، دشت بویین زهرا، پارک ملی بختگان فارس، دریاچه ارومیه، تالاب منطقه شکار ممنوع قره قشلاق مراغه، دریاچه استیل آستارا، گرگان رود تالش، تالاب شادگان خوزستان، تالاب حسن‌خان مهاباد، منطقه حافظت شده قمیشلو اصفهان، سپیدرود گیلان، پناهگاههای ارژن و پریشان فارس، نرگس‌‌زارهای دهلران، تالاب بند علیخان ورامین، منطقه حفاظت شده جهان نمای گرگان، عرصه‌های جنگلی چاهک استان یزد و از سوی دیگر، علاوه برنابودی گونه‌های نادر گیاهی، بنا به عوامل متعدد از جمله شکار بی‌رویه و مدیریت غلط مناطق حفاظت شده، جمعیت 35 درصد از گونه‌های پستانداران و 11 درصد از گونه‌های پرندگان ایران روند انقراض را طی می‌کند.
از میان پستانداران وحشی ایران تاکنون نسل شیر ایرانی و ببر مازندرانی به کل منقرض شده است و نسل برخی دیگر از گونه ها همچون یوزپلنگ، پلنگ، گورخر، گوزن ایرانی، آهو، شوکا، کل و بزکوهی، قوچ و میش وحشی، پازن، جبیر، خرس سیاه، گربه پالاس، گربه شنی، شاه روباه، روباه ترکمنی و شماری دیگر در حال انقراض است.
از میان پرندگان ایران نیز نسل پلیکان خاکستری، عروس غاز، قوی کوچک، درنای سیبری، باکلان کوچک، گیلانشاه خالدار، عقاب شاهی، عقاب طلایی، عقاب دریایی دم سفید، عقاب ماهی خوار، هما، شاهین، بحری، بالابان، لاچین، مبش مرغ، هوبره، سیاه خروس، اردک سفید، اردک بلوطی، قرقاول و شماری دیگر در حال انقراض است. از میان خزندگان وحشی ایران نیز تمساح ایرانی (گاندو) و انواع لاک پشت بیش از دیگران در معرض انقراض نسل قرار دارند و همچنین نسل گونه‌های آبزیان مانند ماهی قره برون، ماهی استورژن روسی، ماهی شیب، ماهی استورژن ایرانی، ماهی ازون برون، فیل ماهی یا بلوگا، کپورماهی، ماهی کورغار، آفینوس‌های آبهای داخلی، آرتمیا، انواع خرچنگ، دلفین و نهنگ نیز در حال انقراض است.
وضعیت محیط زیست شهری در ایران نیز دست کمی از محیط زیست طبیعی ندارد. در کنار آلودگی مرگبار هوا و آلودگی صوتی به ویژه در شهرهای بزرگ، با آلودگی آب (اعم از آبهای سطحی و عمقی) و آلودگی خاک در اکثر مناطق ایران روبه رو هستیم، در حال حاضر به خاطر تولید بیش از حد زباله، جمع آوری غلط و بازیافت ناقص زباله‌های خانگی، صنعتی و بیمارستانی، پساب‌های صنعتی، فاضلاب شهری و نخاله‌‌های ساختمانی و انباشت زباله در حاشیه شهرها با آلودگی شدید خاک و تجمع حیوانات ولگرد و جوندگان و حشرات خطرناک رو به رو هستیم.
هم اکنون روزانه 33 هزار تن و سالانه 12 میلیون تن زباله در ایران تولید می‌شود. از سویی هر تن زباله در حدود 500 لیتر شیرابه تولید می‌کند و هر لیتر شیرابه می‌تواند 4000 لیتر آب را آلوده کند. این زباله‌ها می‌تواند 118 نوع بیماری را به انسان منتقل کند، در حال حاضر در ایران بیش از 10 درصد زباله‌های شهری را کاغذ تشکیل می‌دهد و سالانه 400 هزار تن کاغذ مصرف می‌شودکه معادل 6 میلیون و 800 هزار اصله درخت می‌باشد، این در حالی است که در صورت بازیافت 25 درصد از کاغذ موجود در زباله‌های شهری، می‌توان سالانه از قطع یک میلیون و 700 هزار اصله درخت جلوگیری نمود.