سرآغازی بر شورای حقوق بشر

قاسم غفوری
کمیته حقوق بشر سازمان ملل متحد که برای تحقق صلح و امنیت بشری ایجاد شده بود، در طول حیات خود، برای اجرای آیین‌نامه‌های خود، کمیته‌ها و قوانین متعددی را ایجاد نمود. در این چارچوب، کمیسیون حقوق بشر مصوب 1948، حقوق کودکان، زنان، اقلیتهای نژادی، اصل همزیستی مسالمت‌آمیز، مبارزه با برده‌داری، کمیته‌های حقوق بشر منطقه‌ای (اروپایی، آفریقایی و اسلامی) از جمله این فعالیتها بود. با تمام این اقدامات سرانجام بانیان کمیته دریافتند که در چند دهه گذشته فعالیت مثبت چندانی نداشته‌اند و بازنگری اساسی در آن الزام‌آور است از جمله عوامل تاثیرگذار در این روند عبارتند از:
1) استمرار جنگهای داخلی و جنگهایی که برای زیاده‌خواهی‌های قدرت‌های بزرگ بر پا گردیده است (جنگ‌های داخلی در آفریقا، شرق آسیا، و جنگهای افغانستان و عراق) این ناآرامی‌ها در حالی صورت گرفت که کمیته حقوق بشر هیچ اقدام مثبتی برای پیشگیری و با رسیدگی به وضعیت این چالش‌ها انجام نداده است. همچنین بسیاری از بازرسان و ماموران آنها در این مناطق دچار فسادهای مالی و اخلاقی گردیده که نام و اعتبار کمیته را خدشه‌دار کرده‌اند.
2) افشای جنایات صورت گرفته در زندانهای بسیاری از کشورها بویژه کشورهایی که ادعای دموکراسی را ترویج می‌کنند. نمونه بارز این اقدامات را در زندانهای گوانتانامو، ابوغریب، زندانهای داخلی آمریکا و کشورهای اروپایی در سراسر جهانی می‌توان مشاهده کرد.
3) از چالشهای اصلی کمیته حقوق بشر ابزاری بودن آنست که سبب گردیده تا قدرتهای بزرگ از این کمیته برای تحقق اهداف جهانی خود بهره‌برداری نمایند.
آنچه در چند دهه حیات کمیته مشهود است، عملکرد موسسان آن می‌باشد که از یک سو از این کمیته برای سرپوش نهادن بر جنایات و اقدامات خود استفاده می‌کنند، از سوی دیگر به واسطه قوانین کمیته سایر کشورها را تحت فشار قرار داده تا در راه منافع آنها گام بردارند.
4) در سالهای اخیر بازیگران جدید در عرصه بین‌المللی ظهور کرده‌اند که دیگر پذیرای سیاستهای گذشته حاکم بر جهان نمی‌باشند. غیرمتعدها ، چین، اتحادیه آمریکای لاتین، آفریقا و بسیاری از کشورها که از یوق استعمار و قیومیت بیگانگان خارج و دیگر پذیرای قوانین تصویب شده از سوی قدرتهای بزرگ نیستند، از جمله این بازیگران می‌باشند. (از دلایل ایجاد شورای حقوق بشر تلاشها و فعالیت‌های این کشورها بوده است.)
5) از دیگر چالشهای کمیته حقوق بشر، غیرالزام‌آور بودن مصوبات و تصمیمات آن و عدم وجود بازوی اجرایی برای آن بود. این تصمیمات بیشتر جنبه نصیحتی داشته و کشورها برای اجرای آن مختار بوده‌اند (چنانکه صدها بار رژیم صهیونیستی و آمریکا در این کمیته محکوم گردیدند ولی هرگز اقدامی علیه آن صورت نگرفت.)
این چالشها و مواردی دیگر سبب شد تا سرانجام کوفی عنان دبیر کل سازمان ملل به نمایندگی از 191 کشور در سال 2005 طرحی را با نام احداث شورای حقوق بشر ارائه نماید. بر اساس مصوبات این اولیه این شورا دارای 47 عضو می‌باشد که با اری 191 کشور برگزیده می‌شوند. این شورا فعالیت خود را از 29 خرداد آغاز خواهد کرد. بر اساس رای‌گیری‌های صورت گرفته اعضاء 47 عضوی مشخص گردیده‌اند، که 8 کرسی آمریکای لاتین، 13کرسی آفریقا، 13 کرسی آسیا، 6 کرسی اروپای شرقی، 7 کرسی اروپای غربی کسب کرده‌اند. در تشکیل این شورا چند نکته قابل تامل است که سبب می‌گردد تا آینده فعالیت آن با تردیدهای بسیاری مواجه گردد از جمله:
الف) بسیاری از اعضاء از کشورهایی انتخاب شده‌اند که به گفته کمیته حقوق بشر از ناقضان حقوق بشر می‌باشند. در سوی دیگر بر اساس قوانین شورای حقوق بشر، اعضاء شورا باید ابتدا قوانین داخلی خود را اصلاح و سپس برای سایر کشورها اجرا نمایند. این امر با توجه به اینکه اعضاء را تحت فشار قوانین قرار می‌دهند، می‌تواند موجب خروج تدریجی آنها از آن و سست شدن پایه‌های آن گردد.
ب) آمریکا به عنوان بزرگترین ناقض حقوق بشر در این شورا عضو نگردیده که این امر از یک سو مانع نظارت شورا و نیز وادار شدن آمریکا به انجام اصلاحات در قوانین و ساختار حقوق بشر خود می‌گردد از سوی دیگر راه را برای استمرار سیاستهای توسعه‌طلبانه آن باز می‌کند.
ج) تلاش قدرتهای بزرگ برای جهت دادن به شورا برای تحقق اهداف خود از دیگر چالشهایی است که شورا با آن مواجه خواهد گشت که شاید سرنوشت کمیته بشر را برای آن تداعی نماید. (بسیاری شورا را راهکاری جدید از سوی قدرت‌های بزرگ برای نظارت بر بسیار کشورها ارزیابی کرده‌اند که در آینده در دستان قدرت‌های بزرگ خواهد بود.)
د) اولویت داشتن قوانین داخلی کشورها در برابر قوانین جهانی از نکات بارز در عدم تحقق اهداف شوراهای حقوق بشر می‌باشد. به عبارتی دیگر بازوی اجرایی مانع از آن می‌گردد که شورا بتواند به طور کامل مصوبات و قوانین خود را در کشورها اجرا نماید.
ه) آنچه در سیر تحولات جهانی مشهود است، تلاش کشورها برای ایجاد شوراها و اجلاسها منطقه‌ای و کاهش حضور در مجامع بین‌المللی است. در زمینه حقوق بشر نیز شوراهای منطقه‌ای نظیر اروپا، آفریقا، آسیا، سازمان کنفرانس اسلامی ایجاد شده در حال این گونه شوراها در سایر مناطق جهان در حال گسترش می‌باشند.
براین اساس آنچه ذکر شد، هر چند که ایجاد شورای حقوق بشر گامی مهم در راه احقاق حقوق افراد قلمداد می‌شود، اما آینده آن با توجه به روند کنونی تحولات جهانی، همچون کمیته حقوق بشر در ابهام قرار دارد. البته این نکته قابل تامل است که این شورا دو امر مهم را در کارنامه آغازین خود دارد: شکسته شدن یکه‌تازیهای آمریکا که مانع از حضور آن در شورا شد و دیگر حضور کشورهایی مانند کوبا بیانگر گرایش کشورها به نهضت‌ها و رهبران آزادی‌خواه و ضدغربی می‌باشد که می‌توان این روند در آینده در سایر سازمانهای جهانی استمرار داشته باشد.