خاورمیانه ناآرام

شهریورماه در موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، همایش بررسی تحولات جهان اسلام در سده اخیر با همکاری مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق، حزب‌الله لبنان، جنبش امل لبنان، بنیاد فرهنگی کوثر افغانستان و جنبش حماس فلسطین برگزار شد.
این همایش در سه جلسه و با سخنرانی میهمانان، استادان دانشگاه و دو تن از مسئولان و وزرات امور خارجه و شورای عالی امنیت ملی کشور، تحولات جنبش‌های اسلامی منطقه در گذشته و حال را مورد بررسی قرار داد.
جلسه اول
ریاست جلسه اول را خانم فاطمه فاطمی عضو لویه جرگه افغانستان و نماینده مجلس این کشور و عضو موسس بنیاد فرهنگی کوثر برعهده داشت.
نخستین سخنران این جلسه، اسامه عبدالمعطی، نماینده جنبش حماس در ایران بود که در ارتباط با شکل‌گیری چهار مرحله از مقاومت فلسطین سخنرانی کرد. وی به تشریح مراحل چهارگانه اشغال کشور فلسطین، شکل‌گیری مقاومت مسلحانه و تکوین گروه‌های چریکی علیه اسراییل، درگیری‌های رسمی و غیررسمی بین اعراب و اسراییل و مرحله آخر، شکل‌گیری مقاومت فعلی فلسطین که ماهیت و وضعیت جدیدی را ایجاد کرده است پرداخت.
عبدالمعطی، پیدایش جنبش‌های اسلامی با توجه به رویکرد منطقه به سوی اسلام بعد از پیروزی انقلاب اسلامی را از مشخصه‌های مرحله چهارم دانست که تولد جنبش‌ حماس و جهاد اسلامی از آن جمله بوده‌اند.
سخنران دوم صفاء‌الدین تبرائیان، پژوهشگر ارشد تاریخ عراق بود که بحث خود را به طرح ایجاد خاورمیانه بزرگ توسط انگلیسی‌ها در پی اشغال عراق و قیام نجف در سال 1918 اختصاص داد.
وی پس از مقدمه‌ای که در مورد اشغال عراق توسط عثمانی‌ها و پس از آن درگیری شیعیان با عثمانی‌ها و خروج آنها از عراق بود به اهمیت کشور عراق برای انگلیسی‌ها اشاره کرد و کشف نفت برای چرخه صنایع نظامی بریتانیا و راه خشکی عراق به هند به عنوان نزدیکترین و کم‌هزینه‌ترین راه رسیدن به هند را از جمله مهمترین دلایل توجه انگلیسی‌ها به موقعیت عراق عنوان کرد.
تبرائیان آن‌گاه به تشریح قیام نجف در سال 1918 علیه انگلیسی‌ها و ترور فرماندار انگلیسی نجف اشاره کرد که این قیام 46 روز به طول انجامید و در حالی که قیام‌گران هزار نفر بیشتر نبودند از سوی 20 تا 25 هزار نیروی انگلیسی در شهر نجف (با 50 هزار نفر جمعیت) محاصره شدند. در این زمان مرجع شیعیان سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی بود که یکسال بعد فوت کرد. پس از آن دو مرجع مسلم شیعه آیت‌الله شیخ محمدجواد جزایری و سیدمحمدعلی بحرالعلوم معتقد به مشی مسلحانه اقدام به قیام علیه انگلیس می‌کنند که منجر به اعدام همه رهبران قیام و صدور حکم اعدام برای دو مرجع فوق شد.
ولی با وساطت علمای بزرگ حکم اعدام این دو تن به حبس ابد و سپس تبعید به محمره (خرمشهر) تبدیل می‌شود که پس از 15 ماه و اعلام عفو عمومی آنها به عراق بازمی‌گردند. قیام نجف در شرایطی انجام شد که انگلیس بعد از جنگ جهانی اول، طرح خاورمیانه جدید را در دست اجرا داشت، اما اجرای این طرح با قیام‌های متعدد در شهرهای شیعه‌نشین عراق نظیر کربلا، حله، سماوه و در مجموع کل منطقه فرات مرکزی به جز دیوانیه روبه‌رو شده و در نهایت پس از استقلال عراق در سال 1920 با شکست مواجه می‌شود.
به گفته این پژوهشگر تاریخ عراق طرح خاورمیانه انگلیس یا همان طرح ویلسون صدراعظم این کشور چهار محور داشت: 1- هندی ساختن عراق با کوچ دادن هندی‌ها به عراق، 2- کوچ دادن یهودیان به عراق (جمعیت عراق در آن زمان 2 میلیون و 700 هزار نفر بود که 1/5 میلیون نفر شیعه، نزدیک به یک میلیون نفر سنی، 86 هزار نفر یهودی و 78 هزار نفر مسیحی و چند هزار نفر نیز پیرو ادیان دیگر بودند).
پیش از این رهبران آژانس یهود در مذاکره با سلطان عبدالحمید عثمانی خواستار استقرار یهودیان در بین‌النهرین بودند که سلطان عثمانی به دلیل وجود شیعیان و عتبات عالیات در این منطقه با آن مخالفت می‌کند، اما سیاست مهاجرت یهودیان به بین‌النهرین همچنان پیگیری می‌شد که با عملی نشدن این سیاست در عراق، کشور فلسطین برای این موضوع انتخاب شد، به عقیده این پژوهشگر تاریخ عراق سومین پایه طرح ویلسون برای خاورمیانه جدید، جدایی بصره از عراق و قرار گرفتن آن تحت اختیار حکومت هند و تبدیل خلیج‌فارس به خلیج انگلیسی هندی بود. (در آن زمان عراق تنها دارای سه شهر بزرگ بغداد، بصره و موصل بود و شهر سلیمانیه تحت حاکمیت عثمانی‌ها قرار داشت). آخرین مؤلفه طرح ویلسون جدایی موصل از عراق و دادن آن به فرانسه بود که این طرح در آن زمان با شکست روبه‌رو شد.
دکتر عبدالحمید معصومی از بنیاد کوثر افغانستان سخنران بعدی بود که در قیام‌های شیعیان در سال 1919 در منطقه و از جمله افغانستان علیه سلطه انگلیس اشاره کرد.
قیام‌هایی که به رهبری روحانیون دینی انجام شد، قیام عبدالکریم خطابی در مراکش ـ عبدالقادر جزایری در الجزایر، عمر مختار در لیبی و انقلاب 1920 در عراق که با همکاری شخصیت‌های دینی به ثمر نشسته بود.
جلسه دوم
ریاست جلسه دوم با علیرضا بیگدلی، رئیس اداره آسیای وزارت امور خارجه و رئیس بخش افغانستان بود.
نخستین سخنران جلسه دوم حجت‌الاسلام سیدمحمد حسینی عضو بنیاد کوثر افغانستان بود که سخنرانی خود را به ارائه گزارشی از وضعیت افغانستان پس از سقوط طالبان اختصاص داد.
حسینی، ملت افغانستان را در دوره طالبان به دلیل آنچه که وی حاکمیت نظام فاشیستی و خطرناک طالبان عنوان کرد در عسر و حرج دانست و نتیجه گرفت که به دلیل این عسر و حرج و ناتوانی ملت در مبارزه با طالبان، آنها با آمریکا همکاری کردند.
وی انتخاب بین آمریکا و طالبان را انتخاب بین بد و بدتر دانست و گفت: ما باید از شر نظام طالبان رهایی می‌یافتیم.
وی شرایط کنونی افغانستان را آرام توصیف کرد و از شروع بازسازی در این کشور، تدوین قانون اساسی، تشکیل لویی جرگه، تشکیل پارلمان و تشکل‌ها و احزاب خبر داد و گفت: مناطق افغانستان آرام است مگر در جاهایی که نزدیک مرز است و تروریست‌ها از آن مناطق به داخل نفوذ می‌کنند.
حسینی، مشکل افغانستان را کوه‌های سر به فلک کشیده و غارهای متعدد و وسعت و پهناوری این کشور دانست که پناهگاه تروریست‌ها شده و مانع از برقراری کامل امنیت در این کشور می‌شود.
عبدالله صفی‌الدین، نماینده جنبش حزب‌الله در ایران سخنران بعدی بود که مطالب خود را به تحولات اخیر لبنان اختصاص داد. او با ارائه گزارشی از موقعیت حزب‌الله در لبنان پس از پیروزی بزرگ بر اسراییل به ارائه اطلاعاتی در این زمینه پرداخت.
صفی‌الدین از اعتراف مفسران و تئوریسین‌های اسرائیل پس از شکست رژیم صهیونیستی در لبنان خبر داد که اگر در همان هفته یا ده روز اول، حزب‌الله شکست می‌خورد، امکان حمله سریع به سوریه سپس حمله به تأسیسات اتمی ایران در کمتر از 6 ماه بعد نیز وجود داشت در حالی که پیروزی حزب‌الله باعث شد پرونده هسته‌ای ایران شکل و روند دیگری به خود بگیرد. نماینده حزب‌الله لبنان، افزایش محبوبیت حزبش در میان مردم لبنان را یکی از آثار جنگ اخیر دانست و تأکید کرد که حزب‌الله سلاح را به زمین نخواهد گذاشت و به جای دیگری هم نخواهد رفت زیرا خانه و کاشانه آنها در جنوب لبنان است و حق دارند در برابر دشمنی که تجاوز می‌کند، از خود دفاع کنند.
صفی‌الدین، کشته شدن 140 نظامی اسرائیلی در هدف‌گیری تانک‌های آنها را در تاریخ جنگ‌های اسرائیل با اعراب بی‌نظیر خواند. رژیمی که در سال 1967، در جنگی 6 روزه بر همه ارتش‌های بزرگ عربی غلبه کرد، این بار 33 روز در برابر یک گروه پارتیزانی و چریکی متوقف شد.
سیدمحسن حکیم ـ مشاور سیاسی رئیس مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق ـ نفر بعدی بود که گزارشی از وضعیت مجلس اعلای انقلاب اسلامی در عراق داد و گفت که شیعیان، اکنون موقعیت ممتازی در این کشور دارند.
محسن حکیم وجود 16 وزیر ائتلاف شیعیان را در کابینه 33 نفره فعلی عراق که 4 تن از این وزرا عضو مجلس اعلاء هستند و وجود یک معاون رئیس جمهور (عادل عبدالمهدی) را نشانه‌ای از این موقعیت ممتاز خواند.
محسن حکیم از وجود پنج شبکه تلویزیونی و یک شبکه ماهواره‌ای مجلس اعلاء در شهرهای مختلف عراق خبر داد.
شبکه‌های النخیل در بصره، الغدیر در نجف، الوطن در بغداد، الاحوار در ناصریه، النحرین در کوت، النبأ در کرکوک و شبکه ماهواره‌ای سراسری الفرات توسط مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق در حال فعالیت هستند. استانداران بغداد، نجف، سماوه، حله، ناصریه و دیوانیه نیز وابسته به مجلس اعلاء هستند و دو دانشگاه شیخ طوسی و علوم اسلامی در نجف نیز توسط این مجلس تأسیس و در مقطع کارشناسی دانشجو می‌پذیرند.
جلسه سوم
ریاست جلسه سوم با دکتر محمد جعفری ـ عضو شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران ـ بود که به بررسی مواضع شیعیان عراق پس از سقوط صدام پرداخت.
وی اتهام همکاری شیعیان با نیروهای آمریکایی را برای اشغال این کشور رد کرد و به سخنان رامسفلد ـ وزیر دفاع آمریکا ـ هنگام اشغال عراق اشاره کرد که گفته بود بدریون (لشکر بدر) حق ورود به عراق و بغداد را ندارند و اگر وارد خاک عراق شوند با آنها همانند بعثی‌ها رفتار خواهد شد. رامسفلد حتی هشدار داده بود که (شهید) محمدباقر حکیم حق ورود به عراق را ندارد و با فرستادن نماینده‌ای، به حکیم اعلام کرد اگر قصد ورود به عراق را دارد، نباید از ایران وارد شود بلکه باید به کشور ثالثی رفته و سپس با هواپیمای سازمان ملل به عراق بیاید، در حالی که حکیم این شرایط را نپذیرفت و با فرستادن سیدعبدالعزیز حکیم از منطقه غرب (مریوان) به داخل خاک عراق و در جایی که لشکر بدر در کنار اتحادیه میهنی کردستان عراق بود، زمینه‌ای فراهم شد که سید محمدباقر حکیم توانست از مرز شلمچه وارد عراق شده و مورد استقبال مردم قرار گیرد، در حالی که اشغالگران با استقبال شیعیان مواجه نشدند.
جعفری تأکید کرد با اینکه بیست کشور عربی تحمل تشکیل یک دولت شیعه در عراق را نداشتند، اکنون شیعیان زمام امور عراق را برعهده گرفته‌اند. این در حالی است که تعداد وزیران شیعه از سال 1920 تا به حال، بیش از 10 یا 15 درصد کابینه عراق نبوده‌اند؛ آن هم در شرایطی که شیعیان، جمعیت بیشتری از دیگر طوایف عراق داشتند.
جعفری، بی‌تفاوتی دولت‌های عربی در برابر حمله تروریستی به کاظمین و شهادت 1500 شیعه را در این شهر، به عنوان یکی از دلایل مخالفت کشورهای عربی با حکومت شیعیان در عراق عنوان کرد.
وی گفت که نیروهای آمریکایی در عراق از تنها جایی که اجازه ورود می‌گیرند، بیت آیت‌الله سیستانی است در حالی که ایشان تاکنون با هیچ یک از مقامات آمریکا دیدار نکرده‌اند.
جعفری به سفر «پل ولفو وتیز» ـ معاون وزیر خارجه آمریکا و طراح طرح خاورمیانه جدید ـ در سال 2005 به عراق اشاره کرد که پس از سفر به نجف، درخواست ملاقات با آیت‌الله سیستانی را کرد که ایشان نپذیرفت؛ همان‌طور که درخواست «پل برمو» و «زلمای خلیل‌زاد» را رد کرد.
صلاح فحص ـ جانشین نماینده جنبش امل در تهران ـ سخنران جلسه سوم بود که به نقش امام موسی صدر ـ بنیانگذار جنبش امل در لبنان و تشکل‌های شیعی در منطقه ـ اشاره کرد و سپس به همگرایی شدید جنبش امل با حزب‌الله لبنان در جریان جنگ اخیر پرداخت و گفت: حزب‌الله در بعد نظامی فعال بود و جنبش امل از طریق نبیه‌بری، بعد سیاسی و رایزنی را پیگیری می‌کرد.
علی زعتیر ـ معاون فرهنگی جنبش حزب‌الله در تهران ـ هم سخنان خود را به تکوین مقاومت اسلامی در لبنان و سیر تطور حزب‌الله پس از شهادت سیدعباس موسوی اختصاص داد.
وی بر نزدیکی مواضع حزب‌الله با مواضع امام خمینی ـ بنیانگذار انقلاب اسلامی ایران ـ تأکید کرد: مواضعی که از نظر حزب‌الله لبنان، در حال حاضر توسط آیت‌الله خامنه‌ای پیگیری می‌شود.
دکتر حسن لاسجردی ـ استاد دانشگاه ـ آخرین سخنران همایش بود که به موضوع اهداف اولیه آمریکا در طرح خاورمیانه بزرگ و آنچه تاکنون به آن رسیده است پرداخت. وی با اشاره به اینکه آمریکا در حال حاضر 130 هزار نیرو در منطقه دارد که با نیروهای محلی به 200 هزار نفر می‌رسد، گفت: آمریکایی‌ها از مرحله تغییر رژیم‌ها به تحول عمیقی در منطقه نرسیده‌اند. آنها اکنون در شرایطی هستند که فقط می‌خواهند دموکراسی بر نظام‌های منطقه حاکم شود؛ دیگر به نوع آن کاری ندارند. هرچند قبلاً مایل بودند نوع دموکراسی را هم خودشان تعیین کنند.
وی وضعیت بومی کشورهای منطقه را مانع عمده رسیدن آمریکا به اهداف خود (طرح خاورمیانه بزرگ) خواند و گفت: هدف آمریکا از برقراری دموکراسی در منطقه، پیشگیری از رواج بنیادگرایی است زیرا از نظر آنها استبداد و وجود حاکمان مستبد، باعث شکل‌گیری گروه‌های بنیادگرا می‌شود.
در پایان همایش، میزگرد کارشناسان و سخنرانان برای بررسی طرح خاورمیانه جدید و اهداف آمریکا از آن، تشکیل شد.