فیلسوفی که رئیس جمهور شد

رضا بستان‌پناهی مقدمه: سفرهای خاتمی، جدای از این مسأله که احساس یا نگاه ما به خاتمی چگونه است نیز، قابل بررسی است. اصولاً نگاه ما جامعه ایرانی به مسائل، خالی از غرض و مرض نیست. نگاه ها و داوری‌های ما نسبت به مسائل و افراد، از سر منطق، حساب سود و زیان و از این دست مسائل نیست. ما معمولاً در مورد اعمال افراد، با توجه به اینکه نسبت به فاعل عمل چه نظری داریم قضاوت می‌کنیم. اگر شخص مورد نظر از نگاه ما فردی مقبول و پسندیده باشد، هر عملی که از او سر بزند ما آن را خوب و مفید به فایده می‌دانیم و در غیر این صورت نیز، نتیجه گیری ما کاملاً برعکس است. یعنی هیچگاه نمی‌بینیم که کنش فعلی، صرف نظر از کنشگر، چه مزایا و معایبی دارد. به این ترتیب می توان این گونه گفت که "افکار عمومی ایرانی"، اگر بتوان قایل به وجود چنین چیزی شد یک نتیجه گیری معطوف به کنشگر است و نه یک عکس‌العمل معطوف به کنش! بدیهی است که شخصیت‌های سیاسی نیز نمی توانند ازاین قاعده مستثنی باشند. شخصیت های سیاسی ایران، در منظر مردم، همگی دارای یک پیش فرض هستند که با توجه به این پیش فرض‌ها مورد داوری قرار می‌گیرند. این، در واقع دری را به ویژگی دیگر ما ایرانی‌ها در عرصه اجتماعی و سیاسی باز می‌کند که عبارت است از گشایش سریع عرصه احساسات. این به آن معناست که شخصیت های مقبول در نگاه ایرانی، خیلی زود به شخصیت‌های محبوب و حتی کاریزما تبدیل می شوند. این سیر محبوبیت، هر چند آغازی منطقی می تواند داشته باشد، اما تدریجاً به پایانی نامعقول و غیرمنطقی می‌انجامد. این آغاز منطقی، یک کنش درست از نگاه ناظر بیرونی است که کنشگر سیاسی انجام می دهد. این کنش، که مبتنی بر آراء عقاید و نظرات ناظر بیرونی است، کنشگر سیاسی را از نظر او فردی مقبول جلوه می دهد که این مقبولیت، در اثر تداوم، به همان نتیجه نامعقول و غیرمنطقی، یعنی محبوبیت می انجامد. وقتی این فرآیند به طور کامل طی شد و کنشگر سیاسی به یک بت سیاسی تبدیل شد، دیگر اوست که مقبولیت اعمال خود را تعیین می کند. یعنی، در واقع هر آنچه که کنشگر سیاسی انجام دهد، از نظر ناظر بیرونی با درصد بالایی از مقبولیت پذیرفته می‌شود. در این فرآیند، مسلماً گاهی تردیدهایی پیش می آید. اما ناظر که حالا دیگر از زمره طرفداران کنشگر سیاسی است به مرور می‌آموزد که تردیدها را شکسته، خود را از قید هر گونه ابهامی در زمینه باور کنشگر سیاسی برهاند. به این ترتیب جامعه‌ایرانی همیشه به گروه های "کشته مرده" افراد یا گروه‌های سیاسی مختلف تقسیم شده است که حاضر بوده‌اند بزنند و بکشند و بمیرند و ... هزار کار غیرمنطقی بکنند اما نگذارند گروه مقابل هم حرفش را بزند. این گونه است که تاریخ معاصر سیاسی ایران به جای آنکه تاریخ تعامل افکار و غیره و ذلک باشد تاریخ تضارب و درگیری افکار و عقاید است. حتی تفکرات همگون و همسان نیز نتوانسته‌اند در کنار هم فعالیت کنند. در برهه ای از تاریخ سیاسی معاصر مملکت، شاهدیم که درگیری احزاب چپگرا با یکدیگر، از درگیری های آنها با گروه‌های مخالف کمتر است. در واقع ما همیشه در تاریخ این مملکت، معدود کنشگر سیاسی داشته‌ایم با انبوهی طرفدار جان بر کف آماده کشتن و مردن! این مسأله به خیلی از مسائل وابسته است در واقع عوامل مختلفی وجود دارند که این پدیده را باعث می شوند که شاید این نوشته کوتاه جایگاه بحث در این مورد نباشد. حال بعد از این مقدمه، می توان به بحث اصلی یعنی بحث درباره سفرهای خاتمی پرداخت. خاتمی در کل مرد فرهنگ است. زمانی یکی از استادان ما در دانشگاه می‌گفت که خاتمی بدترین گزینه برای ریاست جمهوری بود. این پست، مرد عمل می‌خواهد نه مرد تفکر و اندیشه! حال سوای از اینکه این نظر درست باشد یا خیر، خاتمی در طول این هشت سال ثابت کرد که بیشتر مرد اندیشه است تا میدان عمل! او به رسم مردان‌اندیشه علاقه خاصی دارد به سخنرانی، گفت و گو و چالش در فضای اندیشه‌های مخالف، البته با توجه به آنچه پیش از این گفتیم او نیز طرفداران خاص خود را داشت و دارد. همان ناظران بیرونی که مقبولیتشان، به سرعت به محبت تبدیل می شود و آمادگی انجام هر کاری را برای محبوب خود دارند. از نظر من،خاتمی می‌بایست رهبری یک جنبش فکری را به عهده می گرفت تا اینکه بخواهد رهبری جنبش اصلاحات ایران را بپذیرد. هر چند او بارها با اختلاط مفاهیم از پذیرش مسوولیت خود سر باز زده است اما نمی‌توان منکر شد که سید محمد خاتمی، با پذیرش ورود به رقابت ریاست جمهوری آگاهانه یا ناآگاهانه مسوولیت رهبری جنبش اصلاحات ایران را پذیرفته بود. کاری که در حد و اندازه انجامش نبود. او در طول تمام هشت سالی که باید صرف پیشروی جنبش اصلاحات می‌شد، مشغول حرف زدن و فلسفه‌بافی بود. او در حالی اندیشه‌های جهانی چون گفت وگوی تمدن‌ها را در بوق تبلیغاتی دولت خود می‌دمید که از ارایه راهکارهای مناسب برای گفت وگوی میان جناح‌های سیاسی داخلی هم عاجز مانده بود. آن وقت می‌خواست تمدن‌ها را پای میز مذاکره بنشاند. ریاست جمهوری برای خاتمی، تنها یک حسن داشت وآن اینکه نامش را به عنوان یک متفکر صاحب فرضیه بر سر زبان‌ها انداخت. خاتمی اگر می خواست با مطالعه و چاپ آثارش به چنین شهرتی برسد، شاید سی سال دیگر باید وقت می‌گذاشت در حالی که در نتیجه میلیون‌ها رای مردم، امروز او را به عنوان یک متفکر به نقاط مختلف دنیا دعوت می‌کنند.