شوراها تجلی مردمسالاری دینی

حبیب ساسانی
1- جامعیت دین مبین اسلام ایجاب می‌کند که نسبت به حقوق انسان‌ها بی‌اعتنا نباشد. از منظر انسان‌شناسی و در یک مطالعه تطبیقی و مقایسه‌ای میان دین اسلام با ادیان دیگر به این نتیجه می‌رسیم که اهتمام دین گرانسنگ اسلام در خصوص امور عامه بیش از ادیان دیگر است. از اینرو برای تسهیل در اجرا و انجام این دنیایی و دست‌یابی به سعادت اخروی مجراها و ابزارهایی را نیز مشخص کرده است. امر «مشورت» و «شورا» که در قرآن کریم با تعابیر گوناگونی به کار برده شده از مصادیق بارز توجه به امور انسانهاست.
ذات مقدس احدیت پیامبرش را هم امر به مشورت با دیگران نموده تا الگویی قرار گیرد برای مسلمین، زمامداران و کارگزاران که خود را بی‌نیاز از استفاده از خرد دیگران ندانند. در توصیف اهل توکل می‌فرماید: «آنان در کارشان با یکدیگر مشورت می‌کنند»(شورا/38) و یا خطاب به رسول عظیم‌الشان اسلام در سوره آل‌عمران آیه 159 مشورت پیامبر با دیگران در امور مربوط به خودشان را مورد تایید قرار داده است: «در کارشان با آنان مشورت نما و چون تصمیم گرفتی بر خدا توکل کن.»(و شاورهم فی‌الامر و اذا عزمت فتوکل علی‌الله) در آیه 36 از سوره شوری نیز مشورت با دیگران را در ردیف پذیرش دعوت خداوند و اقامه نماز و انفاق رزق برمی‌شمرد: «آنان که دعوت پروردگارشان را اجابت کردند و نماز را بپا داشتند و امورشان را به مشورت گذاشتند و از آنچه که روزیشان کردیم انفاق می‌کنند.»
(والذین استجابو الربهم و اقامو الصلواه و امرهم شوری بینهم و مما رزقناهم ینفقون) سیری در زندگی پیامبر و ائمه علیهم‌السلام گواه آن است که مشورت در زندگی سیاسی، اجتماعی و نظامی را به عنوان اصلی تربیتی مورد توجه قرار داده و در بسیاری از موارد از یاران خودشان بهره می‌جستند و موضوعات مختلف را با آنان در میان می‌گذاشتند. شیوه آن بزرگواران که جنبه آموزش داشته بزرگترین درس برای مسئولین در جامعه اسلامی است که در برخورد با مسائل پیامبر اسلام و معصومین را «اسوه» و الگوی خویش قرار دهند و از شیوه‌های آنان در مدیریت جامعه اسلامی استفاده نمایند.
2- ماهیت و جوهره انقلاب اسلامی ایران برآموزه های حیات بخش و وحیانی دین اسلام استوار است. انقلابی که در سال 1357 در کشور اتفاق افتاد پاسخی به مطالبات تاریخی مردم بوده است. مطالباتی همچون مشارکت واقعی سیاسی و سهیم شدن در امور مربوط به اداره خودشان. بنابر این انقلاب نیز نمی توانست نسبت به حضور موثر مردم در مسائل گوناکون بی تفاوت بوده و یا اینکه برای آرای مردم ارزش و اعتباری قایل نباشد که در این صورت نفس شکل گیری انقلاب زیر سئوال می رفت. در این راستا امام خمینی(ره) معمار کبیر جمهوری اسلامی ایران از همان ابتدای پیروزی انقلاب همواره بر تشکیل شوراها تصریح و تاکید داشتند. چنانچه خطاب به شورای انقلاب در تاریخ 9/2/85 می‌فرمایند: «در جهت استقرار حکومت مردمی در ایران و حاکمیت مردم بر سرنوشت خویش که از ضرورت های نظام جمهوری اسلامی است لازم می دانم بی درنگ به تهیه آیین نامه اجرایی شوراها برای اداره امور محل، شهر و روستا در سراسر ایران اقدام و پس از تصویب به دولت ابلاغ نمایید تا دولت بلافاصله به مرحله اجراء درآورد.»
3- با شکل‌گیری قانون اساسی فصول مختلفی از آن به شوراها اختصاص یافته تا به عنوان یک اصل لایتغیر که با آرمان ها و اهداف انقلاب پیوند خورده است مطمح نظر کارگزاران جمهوری اسلامی در حال (زمان شکل گیری قانون اساسی) و آینده قرار گیرد. به اصول مصرح در این باره اشاره‌ای می‌شود:
فصل اول. اصل ششم: «در جمهوری اسلامی ایران امور کشور باید به اتکاء ‌آرای عمومی اداره شود از راه انتخاب رئیس‌جمهور نمایندگان مجلس شورای اسلامی، اعضای شوراها و نظایر اینها یا از راه همه پرسی در مواردی که در اصول قانون معین می گردد.»
اصل هفتم: «طبق دستور قرآن کریم: و امرهم شوری بینهم و شاورهم فی‌الامر شوراها: مجلس شورای اسلامی، شورای استان، شهر، محل، بخش، روستا و نظایر اینها از ارکان تصمیم گیری و اداره امور کشورند.»
فصل هفتم: اصل یکصدم: «برای پیشبرد سریع برنامه های اجتماعی،‌اقتصادی، عمرانی، بهداشتی،‌فرهنگی، آموزشی و سایر امور رفاهی از طریق همکاری مردم با توجه به مقتضیات محلی اداره امور هر روستا، بخش، شهر، شهرستان یا استان صورت می گیرد که اعضای آن را مردم همان محل انتخاب می کنند.»
اصل یکصدویکم: «به منظور جلوگیری از تبعیض و جلب همکاری در تهیه برنامه های عمرانی و رفاهی استانها و نظارت بر اجرای هماهنگ آنها، شورای عالی استانها مرکب از نمایندگان شورای استانها تشکیل می شود.»
اصل یکصدودوم: «شورای عالی استانها حق دارد در حدود وظایف خود طرح هایی تهیه و مستقیما یا از طریق دولت به مجلس شورای اسلامی پیشنهاد کند.»
اصل یکصدوسوم: «استانداران، فرمانداران، بخشداران و سایر مقامات کشوری که از طرف دولت تعیین می شوند در حدود اختیارات شوراها ملزم به رعایت تصمیمات آنها هستند.»
اصل یکصدوچهارم: «به منظور تامین قسط اسلامی و همکاری در تهیه برنامه ها و ایجاد هماهنگی در پیشرفت امور در واحدهای تولیدی، صنعتی و کشاورزی شوراهایی مرکب از نمایندگان کارگران و دهقانان و دیگر کارکنان و مدیران و در واحدهای آموزشی، اداری و خدماتی و مانند اینها شوراهایی مرکب از نمایندگان اعضای این واحدها تشکیل می شود.»
اصل یکصدوپنجم: «تصمیمات شوراها نباید مخالف موازین اسلام و قوانین کشور باشد.»
اصل یکصدوششم: «انحلال شوراها جز در صورت انحراف از وظایف قانونی ممکن نیست. مرجع تشخیص از انحراف و ترتیب انحلال شوراها و طرز تشکیل مجدد آنها را قانون معین می کند.»
با یک بررسی آماری در قانون اساسی حدود 30 درصد از فصول و بیش از 20 درصد از اصول این قانون به شوراها اختصاص داده شده است که نشانگر اهتمام قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به مقوله مردمسالاری می باشد.
4- یکی از مهمترین دستاوردهایی که انقلاب اسلامی ایران در معرض جهانیان قرار داده است شکل نوینی از اشکال رژیم های سیاسی می باشد از یک سو آراء مردم در نظر گرفته شده و از سویی دیگر قوانین و دستورات خداوند به فعلیت در می‌آید. شوراهای اسلامی شهر و روستا جلوه هویدا و آشکار مردمسالاری دینی و مظهر حاکمیت مردم به شمار می آیند.