خداحافظی با خودی و غیرخودی

مریم شبانی
خبر دیدار دبیر کل و چند تن از اعضای شورای مرکزی دو حزب موتلفه و مشارکت اسلامی، گرچه در بدو امر با احتیاط از جانب دیگر چهره های حزبی اصلاح طلب و اصولگرا مواجه شد اما شنیدن خبر دیدار و مذاکره عزت الله سحابی و بهزاد نبوی لبخند را بر لبان سیاسیون اصلاح طلب نشاند هر چند شاید با لب گزیدنی از سوی اصولگرایان دنبال شده باشد.
دیورا بی اعتمادی میان نیروهای ملی و مذهبی و نهضت آزادی با اعضای سازمان مجاهدین اگر چه قدمتی طولانی ندارد اما تاثیرات زیادی را در قطب بندی های سیاسی سال های اخیر ایفا کرده است، آن گاهی که ملی – مذهبی ها غیر خودی نام گرفتند و بیش از یک دهه حق حیات سیاسی در جامعه ایران را نیافتند ، چرا که در مرزبندی خودی و غیر خودی ، نهضت آزادی اپوزیسیون محسوب می شد و فعالیت در این قالب به معنای خروج از دایره خودی های نظام بود. معمار این دیوار بی اعتمادی در محافل سیاسی بهزاد نبوی معرفی شد اما اعضای سازمان مجاهدین انقلاب مدت ها است که همواره پاسخگوی چرایی تبیین مرزبندی خودی و غیر خودی هستند تا جایی که پس از دوم خرداد، حضور سازمان مجاهدین در جمع احزاب اصلاح طلب از جانب منتقدین این مرزبندی با دیده شک نگریسته می شد چرا که شعار «ایران برای همه ایرانیان» که خاتمی سر داد تشکیکی جدی در مرزبندی رایج خودی و غیر خودی وارد می کرد.
آغاز به کار دولت اصلاحات و تغییر آرایش سیاسی در پی ظهور حزب مشارکت و البته باز شدن عرصه عمل سیاسی برای روزنامه‌ها و جریانات دانشجویی، اگر چه زمینه را برای ورود فعالان ملی و مذهبی و نهضت آزادی در فضای سیاسی فراهم کرد اما به همان میزان انتقادها به مجاهدین انقلاب به عنوان واضع نظریه خودی و غیر خودی شدت یافت. مورد پرسش قرار دادن اعضای سازمان در این مورد آن گاهی شدت گرفت که به رغم حضور ملی – مهبی ها در جلسات و نشست های اصلاح طلبان ، سازمان مجاهدین همچنان فاصله خود با این جریان را حفظ می کرد وحتی در بحبوحه انتخابات نهم ریاست جمهوری عدم همراهی سازمان مجاهدین با جبهه دموکراسی خواهی و حقوق بشر به علت حضور ملی – مذهبی ها در جلسات و مذاکرات این جبهه تغییر شد. تعبیری که البته خیلی زود توسط سخنگوی سازمان مجاهدین نفی شد. محسن آرمین یک ماه پس از انتخابات در گفت و گویی ذکر این نکته را لازم دید که سازمان مجاهدین با طرح نظریه خودی و غیر خودی در پی به رسمیت شناختن حق اپوزیسیون برای حایت سیاسی بوده است و از این حیث دوستان ملی – مذهبی و نهضت آزادی را مدیون سازمان مجاهدین خواند و به این ترتیب با وارد کردن ایرادات جدی به ساختار جبهه در آستانه تشکیل دموکراسی خواهی ، عدم عضویت سازمان را از این زاویه اعلام کرد. اما آرمین در همین گفت و گو و در پس پرده از اختلاف نظرهای جدی سازمان با ملی مذهبی ها سخن گفت و آن را مانعی جدی برای ائتلاف های سیاست دانست. شاید همین سخنان آرمین بود که عزت الله سحابی را واداشت تا نامه ای به اعضای سازمان بنویسد و انتقادها و گلایه های خود را از این حزب سیاسی بیانکند. نامه ای که البته دیدار ومذاکره ای حضوری با بهزاد نبوی را برای این پیرمرد ملی – مذهبی رقم زد.
اکنون دوماه از دیدار سحابی و نبوی می‌گذرد، اگر چه محتوای گفت و گوهای آن دیدار را تنها حاضرین می توانند به درستی نقل کنند اما گویا ثمرات این دیدار و گفتگو چشم اندازی مثبت را برای فعالیت سیاسی هر دو گروه ترسیم کرده است. در روزهایی که سازمان مجاهدین انقلاب نیز به همراه دیگر احزاب اصلاح طلب خودی ساختار حکومت محسوب نمی شود و به اجبار از ساختار قدرت حذف شده است، سخن گفتن از خودی و غیر خودی نمی تواند دستاوردی سیاسی داشته باشد.
دیدار سحابی و بهزاد نبوی را می توان زمینه ساز تغییر آرایش سیاسی در ارودگاه اصلاح طلبان خارج از قدرت تعبیر کرد. اگر چه این آرایش سیاسی قبل از انتخابات سوم تیر 84 و با تغییر فاز فعالیت نهضت آزادی و ملی – مذهبی ها از اپوزیسیون به اپوزیسیون در همراهی با اصلاح طلبان مشارکتی رقم خورده بود. تعدیل مواضع نهضت آزادی و ملی – مذهبی ها نزدیکی آنها به اصلاح طلبان را موجب شد و در این میان اخراج اصلاح طلبان از قدرت زمینه بیشتری را برای همراهی اصلاح طلبانی که دیگر غیر خودی های نظام بودند فراهمک رد.
فارغ از آنچه در دیدار سحابی و نبوی گفته شده اما این دیدار یک نتیجه مشخص داشته و آن حذف مرزبندی خودی و غیر خودی های از ادبیات فعالان سیسای ایران است. شاید از این به بعد اعضای سازمان مجاهدین با آرامش بیشتری قدم در جلسات پرسش و پاسخ های سیاسی می گذارند و در مقابل، فعالان ملی – مذهبی نیز عرصه بیشتری را برای فعالیت سیاسی در مقابل خویش می بینند. دو دهه سوء ظن میان دو گروه سیاسی بی شک زمان زیادی برای رفع آن می طلبد که البته شاید در دیدارهای آتی زمینه های آن فراهم شود. به این ترتیب در روزهایی که اصلاح طلبان خارج از قدرت نشسته و بازی اصولگرایان را نظاره می کنند، در گوشه‌ای از اردوگاه اصلاح طلبان یخ های روابط سیاسی ذوب می شود اما آیا آب حاصل از این ذوب شدن قادر خواهد بود تا سوء ظن های چندین ساله را از ذهن ها بشوید؟ رسیدن به پاسخ این پرسش نیازمند گذشت زمان و نظاره بازیگری سیاسیونی است که البته پیش بینی چگونگی بازی آنها در زمین بازی سیاسی کار ساده ای نیست اما هر چه هست گویی زمان خداحافظی با «خودی و غیر خودی» فرار سیده است.