جهان در آستانه جنگ سرد جدید (بخش دوم و پایانی)

علی باقری دولت‌آبادی ـ کارشناس روابط بین‌الملل
آنچه که در حال حاضر مقامات آمریکا را بیش از پیش نگران می‌سازد انتخابات سال آینده روسیه می‌باشد. آمریکا اعتمادی به جانشینان پوتین احتمالاً ایوانف، وزیر دفاع فعلی روسیه، ندارد و بر آن است تا با پیشدستی قدرت خود را در اروپای شرقی هم به لحاظ سیاسی و هم نظامی تثبیت سازد.14
2. تأمین اعتبار مالی طرح سیستم دفاع موشکی: سیستم دفاع موشکی در خود آمریکا با اختلافات بسیاری روبرو می‌باشد. گروهی این سیستم را آغاز مسابقه تسلیحاتی و آغاز جنگ سرد با روسیه و چین می‌دانند و از این زاویه به مخالفت با آن بر می‌خیزند و گروهی دیگر به لحاظ فنی طرح را شکست خورده می‌دانند. گروه اخیر در تأیید گفته‌های خود به آزمایشات انجام شده در مورد این سیستم که آخرین آن 5 مه 2007 بود اشاره می‌کنند. در این آزمایش برخی از موشک‌های مورد آزمایش قبل از رسیدن به ارتفاع لازم جهت برخورد با هدف تعیین شده به علت نقض فنی سقوط کردند. 15 همچنین در آزمایشی دیگر در دسامبر 2006 تنها 7 فروند از 9 موشک شلیک شده توانستند به هدف مورد نظر اصابت کنند. به عقیده دموکرات‌های آمریکا مخصوصاً اعضای کنگره این طرح هدر دادن پول مالیات‌دهندگان آمریکایی است که نزدیک به یک میلیارد و پانصد میلیون دلار هزینه دارد. 16 لذا به دلیل غیرقابل توجیه بودن خواستار لغو بودجه مالی برای آن هستند.
در این میان نظرات ارائه شده از سوی روسیه که قادر است با صرف 10 درصد بودجه خرج شده توسط آمریکا کل سیستم آن را از بین ببرد این نمایندگان را بر عقیده خود مصرتر می‌سازد. گفته می‌شود بوش درصدد است با بزرگ‌نمایی این سیستم و مهم جلوه دادن آن هم کنگره را نسبت به تصویب بودجه متقاعد سازد و هم کشورهای اروپایی را در تأمین مالی آن شریک سازد.
3. گسترش حوزه نفوذ آمریکا:‌ ایالات متحده پس از 11 سپتامبر، روند یکجانبه‌گرایانه‌ای را برای پیشبرد اهداف خود در جهان و تثبیت هژمونی آمریکا در پیش گرفته است. یکی از مناطقی که برای مقامات کاخ سفید در این زمینه حائز اهمیت فراوان می‌باشد منطقه اروپای شرقی و آسیای میانه و قفقاز یعنی حوزه تحت نفوذ کمونیسم در دوران جنگ سرد است. عضویت این کشورها در ناتو و دور شدن تدریجی آنها از روسیه باعث گردید تا مقامات مسکو قدرت خود را در این مناطق از دست رفته بدانند و به مقابله با حضور نظامی آمریکا در آنها برخیزند.
در مقابل اقدام آمریکا در استقرار سپر دفاع موشکی در دو کشور لهستان و جمهوری چک اقدامات مسکو به شرح ذیل بوده است:‌
1. آزمایش موشک بالستیک جدید با قابلیت حمل کلاهک ترکیبی؛
2. متوقف نمودن اجازه نظارت بر نقل و انتقال واحدهای نظامی در خاک این کشور توسط بازرسان خارجی؛17
3. شروع تولید نسل جدیدی از موشک‌های فوق مدرن 15X که قادر به عبور از سیستم دفاع موشکی هستند؛
4. تهدید به خروج از پیمان کاهش نیروهای نظامی متعارف در اروپا (CEF) که روسیه آن را در سال 1990 امضاء کرده و از سال 2004 به اجرا گذاشته است؛ و
5. تهدید به خروج از پیمان نیروهای هسته‌ای میان برد (INF) که ایالات متحده و شوروی در 1987 امضاء کردند.
علاوه‌بر موارد فوق‌الذکر، ولادیمیر پوتین در اجلاس گروه 8 که در آلمان برگزار شد پیشنهاد استفاده مشترک آمریکا و روسیه از رادار این کشور مستقر در جمهوری آذربایجان را به بوش داد. اگر چه ایالات متحده هنوز با این پیشنهاد موافقت نکرده است اما اعلام این پیشنهاد در مقابل عدم استقرار این سیستم در اروپای شرقی ـ بهانه لازم را از دست آمریکا در خصوص این که سیستم دفاع موشکی به دنبال مهار خطرات موشکی ایران و کره شمالی می‌باشد را می‌گرفت. از هم‌اکنون گمانه‌زنی‌ها در مورد اقدامات آتی روسیه در صورت عدم پذیرش این پیشنهاد از سوی آمریکا آغاز شده است. گفته می‌شود مخالفت آمریکا نه تنها روسیه را بدبین‌تر خواهد ساخت بلکه زمینه ایجاد اقدامات زیر را فراهم می‌سازد.
ـ قرار دادن موشک‌ها بر روی پرتاب کننده‌های سیار؛
ـ حرکت‌ ناوگان دریایی و زیردریایی روسیه به سمت قطب شمال؛18
ـ در دستور کار سیاست خارجی روسیه قرار گرفتن موضوع انرژی برای فشار بر اروپا؛
ـ نزدیکی بیشتر روسیه به چین، ایران و کره شمالی.
پیامدهای بحران جاری برای ایران و جهان
اگرچه در حال حاضر روسیه فاقد جایگاه و قدرت پیش از فروپاشی خود می‌باشد اما در این نکته که هنوز قدرتی بزرگ و تأثیرگذار در روابط بین‌الملل است کمتر می‌توان تردید داشت. مسائل بسیاری در جهان وجود دارد که به وضع و حضور این کشور پیوند خورده است و برخورداری از حق وتو در شورای امنیت نیز آن را تشدید می‌کند. در شرق آسیا بحران هسته‌ای کره شمالی و مذاکرات شش‌جانبه، در خاورمیانه بحران عراق، لبنان، فلسطین و پرونده هسته‌ای ایران، در آفریقا بحران سودان و سومالی و همچنین در خود اروپا مسأله استقلال کوزوو و گسترش ناتو همه به نوعی متأثر از تصمیمات مسکو می‌باشند.
اما در این میان مسأله هسته‌ای ایران و سرنوشت آن از جایگاهی خاص برخوردار است. استقرار سپر دفاع موشکی آمریکا در اروپای شرقی و مخالفت روسیه با آن می‌تواند فرصت‌ها و چالش‌هایی برای ایران به همراه داشته باشد. برخی از مهمترین چالش‌ها و فرصت‌های ایران عبارتند از:
1. استفاده از تضاد بین آمریکا و روسیه جهت شکست در ائتلاف علیه ایران؛
2. نزدیکی بیشتر به روسیه و چین به عنوان دو کشوری که از سوی آمریکا احساس خطر می‌کنند؛
3. ترغیب اروپاییان به اجرای خط لوله انتقال گاز ایران به اروپا که می‌تواند زمینه کاهش فشار روسیه بر آنها و وابستگی بیشتر آنها در انرژی به ایران را فراهم آورد؛
4. توجه جامعه جهاین به بحران جاری و کاسته شدن از فشار بر ایران؛
5. ایجاد شکاف میان کشورهای اروپای شرقی،‌ روسیه و اروپا؛
6. تشدید مخالفت‌های جهانی با اقدامات آمریکا و جلوگیری از رفتن این کشور به سمت یکجانبه‌گرایی.
ـ تهدیدات:
1. تنگ‌تر شدن حلقه محاصره نظامی ایران از سوی آمریکا؛
2. افزایش حضور و مداخلات نظامی آمریکا در اروپای شرقی و منطقه؛
3. از بین رفتن قدرت بازدارندگی ایران؛
4. تأثیرگذاری بر روابط ایران و اروپا،
5. خطرناک جلوه دادن ایران برای امنیت منطقه.