ناتو؛ پلیس بین‌المللی؟

محمدرضا سرمست
ناتو درصدد افزایش نیروهای خود در افغانستان است. آموزش نیروهای امنیتی- نظامی عراق را متعهد شده، درصدد تقویت همکاری‌ها با استرالیا، نیوزیلند، ژاپن و کرهء جنوبی در شرق و جنوب شرقی آسیاست، موضوع بحران «دارفور» سودان را در دستور کار خود قرار داده، در حال برگزاری رزمایش‌های متعدد با جمهوری‌های سابق شوروی است و با هفت کشور عربی برای نخستین بار نشست مشترک امنیتی برگزار کرده است.
اقدامات فوق نشانگر چیست؟ گسترش ناتو تا کجا ادامه خواهد یافت و آیا ناتو می‌خواهد به پلیس بین‌المللی تبدیل شود؟
در شرق اروپا، ناتو پس از به عضویت درآوردن رومانی، بلغارستان، لهستان و مجارستان، اکنون درحال آماده کردن خود برای پذیرش اوکراین و سایر جمهوری‌های شورویو در حال رسیدن به کوه‌های اورال است.
موضوع عضویت در ناتو بحث دودستگی در بین مسؤولان و مردم اوکراین شده است، به ویژه آن که هنوز نه گفتمان و جریان‌سیاسی نزدیک به غرب به رهبری «یوشچنکو» و «تیموشنکو» کنترل کامل کشور را در دست دارد و نه جریان نزدیک به روسیه. احزاب نزدیک به روسیه موفق شده‌اند، امضاهای نزدیک به پنج میلیون نفر از مردم این کشور را که مخالف با پیوستن اوکراین به پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) هستند، جمع‌آوری کنند، اما ویکتور یوشچنکو، رییس جمهور اوکراین خواهان الحاق اوکراین به ناتو است.
در قفقاز، گرجستان خواهان عضویت در ناتو است، اما آمریکا و سایر تصمیم‌گیران ناتو نگران‌هستند که ورود عجولانهء ناتو به قفقاز و از جمله به عضویت درآوردن گرجستان و جمهوری آذربایجان، روابط روسیه و ناتو را به شدت تیره کرده و فضای حاکم بر آن را به دوران جنگ سرد برگردانده، بنابراین هنوز تقاضای عضویت گرجی‌ها پذیرفته نشده اگرچه همکاری‌های دفاعی- امنیتی با آن‌ها را شروع کرده است.
هفتهء گذشته «روبرت سیمونس» نمایندهء‌ویژهء سازمان پیمان آتلانتیک شمالی «ناتو» در امور قفقاز و آسیای مرکزی، در باکو با «الهام علی‌اف» رییس جمهوری آذربایجان دیدار و گفت‌وگو کرد.
روابط جمهوری آذربایجان و ناتو پس از امضای مقاولهء سال 1994 میلادی در چارچوب برنامهء «همکاری برای صلح» رو به گسترش نهاده و شاهد مشارکت مرتب این کشور در برنامه‌های مختلف سازمان پیمان آتلانتیک شمالی بوده است. جمهوری آذربایجان از سال 1997 میلادی تاکنون به عنوان ناظر در مجمع پارلمانی ناتو حضور دارد و این کشور در سال 2002 میلادی به عضویت مشروط مجمع مذکور درآمد.
در شمال آفریقا و در حوزهء دریای مدیترانه، هم ناتو در حال گسترش نفوذ خویش است و هم آمریکا به طور مستقل و به بهانهء مبارزه با تروریسم تلاش می‌کند تا مناطق نفوذ فرانسه را زیر سلطهء خود درآورد.
نگرانی عمدهء ناتو در شمال آفریقا و حوزهء دریای مدیترانه، رشد بنیادگرایی اسلامی و جنگ‌های غیرمترقبه و به راه افتادن موج آوارگان و پناهندگان به سوی اتحادیهء اروپا است.
از سال 1992 به بعد که اجلاس «بارسلون» اعضای ناتو و اروپایی‌ها را در کنار کشورهای حوزهء دریای مدیترانه قرار داده روابط ناتو و این کشورها سازمان یافته‌تر شده است. سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) هفتهء گذشته نیز در رباط، پایتخت مغرب از الحاق الجزایر، اسراییل و مغرب به گشتی‌های دریایی ضدتروریستی ناتو در مدیترانه خبر داد.
ناتو کمی پس از حملات 11 سپتامبر سال 2001 در آمریکا، گشت‌زنی در حوزهء مدیترانه را تحت عنوان «عملیات تلاش فعالانه» آغاز کرد. اکنون برای تجدید پیمان همکاری‌های سیاسی و نظامی با هفت شریک خود در حوزهء دریای مدیترانه، کنفرانسی را با شرکت نمایندگان هفت کشور مذکور در شهر رباط پایتخت مغرب برپا کرده است.
در این کنفرانس سفرای متحدان 26 کشور به همراه نمایندگانی از الجزایر، مصر، اسراییل، اردن، مغرب، موریتانی و تونس با تعهد نسبت به گسترش همکاری در جنگ با تروریست، مهاجرت‌های غیرقانونی و مبارزه با گسترش سلاح‌های ممنوعه شرکت کردند.
کمی آن طرف‌تر در دارفور سودان نیز، ناتو از سوی آمریکا تشویق می‌شود تا حضور خود را در این منطقه پررنگ‌تر کند.
کاندولیزا رایس، وزیر امور خارجهء آمریکا معتقد است که کمیتهء حافظ صلح اتحادیهء آفریقا قدرت لازم را ندارد و ناتو باید نقش بیشتری را در سودان ایفا کند.
اکنون در اجلاس صوفیه این بحث نیز مطرح شده که ناتو با کشورهای شرق و جنوب شرقی آسیا در حوزه‌های امنیتی چگونه تعامل کند. به همین دلیل 26 کشور عضو پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو)، بر سر امکان عضویت شماری از کشورهای آسیا و اقیانوسیه در این سازمان اختلاف‌نظر دارند.
پاپ دو هوپ شفر، دبیر کل ناتو پس از نخستین روز نشست وزرای خارجهء کشورهای عضو ناتو اظهار کرد که پیشنهادهای بسیار متفاوتی دربارهء کم و کیف همکاری‌های این سازمان با کشورهای استرالیا، نیوزیلند، ژاپن و کرهء جنوبی مطرح شده است.
در مورد افغانستان و عراق نقش ناتو قدری واضح‌تر است و ناتو با افزایش تعداد نظامیان خود در افغانستان در اندیشهء نقش‌آفرینی بیشتر در این کشور است.
ناتو از سقوط حکومت طالبان در افغانستان با اعزام نیروهای حافظ صلح در نخستین مرحله، تمام تلاش خود را برای تامین امنیت نسبی در این کشور معطوف کرد.
تمام این امور نشان می‌دهد که ناتو در اندیشهء نقش‌آفرینی بیش از پیش در افغانستان است به همین دلیل قصد دارد نیروهای خود را در این کشور به 16 هزار نفر افزایش دهد.
در عراق تمام 26 کشور عضو ناتو در ماموریت آموزش نظامیان عراقی سهیم هستند و فقط در سال گذشته بیش از 2 هزار نظامی عراقی تحت آموزش‌های لازم قرار گرفته‌اند. این در حالی است که برای سال جاری نیز قرار است حدود چهار هزار نیروی نظامی مورد آموزش قرار گیرند.
مجموع این اقدامات باعث شده تا این سؤال مطرح شود که آیا ناتو، پلیس بین‌المللی است؟ پاپ «دوهوپشفر» دبیر کل ناتو به این سؤال پاسخ منفی می دهد، اما منکر دخالت و نقش‌آفرینی ناتو در خارج از مرزهای سنتی‌اش (اروپا و آمریکای شمالی) نیست.واقعیت آن است که سیاست‌ها و راهبردهای ناتو همانند هر سازمان و نهاد چندملیتی دیگر، تابعی از تصمیم‌گیران اصلی آن است. ناتو امروز به مناطقی از جهان رفته است و یا تمایل دارد که برود، که آمریکا نیز در آن مناطق نقش‌های جدیدی بر عهده گرفته است. امروزه به سختی می‌توان راهبردهای دفاعی - امنیتی ناتو را از اولویت‌های دفاعی - امنیتی آمریکا جدا کرد.