انیمیشن در خدمت سیاست

ترجمه امیررضا نوری‌زاده
گرچه در تاریخ سینما استفاده آمریکا از تبلیغات انیمیشن در خلال جنگ دوم جهانى کاملاً شناخته شده است، اما درباره این تبلیغات در پایان جنگ و پس از تقسیم اروپا بحث کمترى شده است. در اواخر دهه 1940سازمان سیا با استفاده از درآمدهاى مالیاتى سعى کرد فرهنگى مخفى براى مبارزه با کمونیسم در سراسر جهان به وجود آورد. از جمله گزینه هاى آنها تولید فیلم انیمیشن براساس داستان «مزرعه حیوانات» نوشته جورج اورول بود. یکى از دلایل اصلى ـ اگر نگوییم تنها دلیل ـ این بود که در پایان فیلم انسان ها و خوک ها به عنوان قدرت هاى فاسد و شیطانى با هم کنار مى آیند. چنانکه استوتور ساتور ـ روزنامه نگار محقق در کتاب خود به نام «چه کسى به فلوت زن پول داد؟» فاش مى کند، دفتر سیاستگذارى سیا که مسئول عملیات هاى مخفیانه دولت بود، دو نفر از کارگاه جنگ افزار روانى خود را براى خرید حقوق این رمان انتخاب کرد.
یکى از آنها «ماواردهارت» مسئول عملیات بود که بعد ها یکى از شخصیت هاى اصلى ماجراى «واترگیت» شد. رابطه او در هالیوود کارستون آلسوپ بود که مأمور مخفى سیا در کمپانى پارامونت محسوب مى شد و فینیس کار، نویسنده لس آنجلسى، هم از دوستان نزدیکش بود. آلسوپ و کار به لندن رفتند تا درباره حقوق این اثر با سونیا اورول (همسر جورج اورول) گفت وگو کنند. اورول از زمان فعالیت در مجله «هورایزن» به فعالیت در حوزه هاى ادبى و هنرى پرداخت و پس از این که کار و آلسوپ به او قول دادند تا ترتیب ملاقات او با هنرپیشه مورد علاقه اش «کلارک گیبل» را بدهند، قرارداد را امضا کرد. هانت لویى، دورچمن ـ از تهیه کنندگان استودیو پارامونت ـ را براى سرمایه گذارى این فیلم انتخاب کرد. دورچمن قبل از جنگ (در سال 1935) فیلم «مارش زمان» را ساخته بود که اثرى جدید در زمینه ژورنالیسم تصویرى به حساب مى آمد و پخش آن با حمایت شرکت تایم لایف تا سال 1951 ادامه داشت. هانت به این دلیل دورچمن را انتخاب کرد که دراین سریال با او همکارى کرده بود. دورچمن همچنین روى فیلم هایى با موضوع هاى حساس سیاسى و اجتماعى کار کرده بود. او تهیه کننده دو فیلم «ضد نازى»، «خانه خیابان 92»(1945) و مرز هاى گمشده (1949) بود.
طبق نوشته هاى کتاب جدید «سینماى انگلستان و جنگ سرد» (نوشته تونى شاو) دورچمن، جان هالاس و جوى باچلور را براى کارگردانى فیلم انتخاب کرد چرا که هزینه تولید فیلم در انگلستان پایین تر بود و از طرفى او اعتماد چندانى به وفادارى برخى اینماتورهاى آمریکایى نداشت. این نبود اطمینان منجر به آغاز دوران مک کارتیسم در دهه 1950 و حضور بسیارى از هنرمندان در فهرست سیاه شد. اما از طرف دیگر ویوین هالاس، دختر کارگردان فیلم پیرامون این ماجرا مى گوید: دلیل اصلى محول شدن ساخت این فیلم به والدینش این بود که دورچمن قبلاً پروژه مشترکى با فیلیپ استاپ و لوتار وولف (فیلمنامه نویسان) و مادر ویوین داشته است و به این دلیل روابط شخصى و محدودیت هاى بودجه را از دلایل اصلى واگذارى این پروژه به این افراد مى داند. «مزرعه حیوانات» نخستین فیلم انیمیشن بلند تولید شده در انگلستان است که تولید آن از نوامبر1951آغاز شد و در آوریل 1954 خاتمه یافت. دورچمن قبل از امضاى قرارداد تولید فیلم متذکر شده بود که فیلم کاملاً به قصه اورول وفادار نخواهد بود و شاید تغییراتى داشته باشد ویوین نیز تأیید مى کند که فیلمنامه در جریان تولید دچار تغییرات متعددى شد.
حدود 80 انیماتور در این پروژه شرکت داشتند. هالاس در کتاب تکنیک فیلم انیمیشن خاطرنشان مى کند که هدف اصلى فیلم برخلاف آنچه وانمود مى شود بزرگسالان بودند نه کودکان و جالب اینجاست که فیلم تا دهه 1990 در پاریس اجازه پخش نیافت چون به شدت ضد کمونیستى تلقى مى شد و زمانى که سرانجام در سال1993در منطقه آیرویل در حومه پاریس اکران شد، شهردار این منطقه آن را فیلمى درباره آزادى توصیف کرد. اما علاوه بر فیلمنامه نویسان رسمى فیلم (فیلیپ استاپ و لوتار دولف) دورچمن از دوست دیگرى به نام بوردن پس براى این پروژه دعوت به همکارى کرده بود و پس از گذشت چندین دهه هنوز مشخص نیست که آیا پایان فیلم به پیشنهاد او بوده و یا دورچمن، ولى به هر حال این پایان به خوبى اهداف سازمان سیا را تأمین مى کرد چرا که در آن بیننده فقط شاهد فساد کامل خوک ها بود و در جریان انقلاب سایر حیوانات علیه حاکمان هیچ اشاره اى به انسان ها نشده بود. ویوین اضافه مى کند؛ تغییرات در خلال فیلم به وجود آمد و حدود9نسخه از فیلمنامه آماده شد ولى مادرم همیشه این احساس را داشت که نباید از این پایان استفاده کرد. با وجود این دورچمن در 1980 در گفت وگویى از این پایان دفاع کرد و آن را براى امید دادن به تماشاچى ضرورى دانست. او گفت که نمى توان تماشاگران را گیج و مبهوت به منزل فرستاد. اما این تمام قضیه نبود.
در خلال تولید فیلم فردریک واربورگ، ناشر کتاب، چندین بار از استودیوى محل ساخت این انیمیشن بازدید کرد و بر مراحل کار نظارت داشت. واربورگ در ارتباط مستقیم با سرویس اطلاعات انگلستان MI6 بود و مى خواست مطمئن شود که فیلم از نظر تبلیغات موفق خواهد بود. از سوى دیگر هالاس مى دانست که در دنیاى انیمیشن رقیب بزرگى به نام «دیزنى» دارد و به همین خاطر بر آن بود تا ضمن برآوردن نیازها و درخواست هاى سازمان سیا، بتواند رضایت تماشاگران را نیز جلب کند.
اکنون به لطف تحقیقات ساندرز مشخص شد، که فیلم «1984» بر اساس کتابى دیگر از جورج اورول نیز با هزینه سازمان سیا ساخته شد و مثل فیلم انیمیشن «مزرعه حیوانات» پایان آن تغییر کرد. البته فقط سازمان سیا نبود که از آثار اورول براى اهداف تبلیغاتى استفاده مى کرد بلکه دولت انگلستان نیز به این مهم پى پرده بود.
براساس اسناد منتشره در اواخر دهه ،1980دولت انگلستان در اوایل دهه 1950 یک روزنامه داستان هاى مصور براساس داستان «مزرعه حیوانات» تهیه کرد که در کشورهایى چون هند، مکزیک، برزیل، تایلند، ونزوئلا و برمه (میانمار فعلى) پخش مى‌شد.