استمرار تقابل آبى در آسیاى مرکزى

تشدید تلاش سال هاى اخیر تاجیکستان و قرقیزستان براى ساخت سد و نیروگاه هاى برق آبى، اسباب پیچیده تر شدن اختلافات کشورهاى حاضر در منطقه آسیاى مرکزى پیرامون نحوه استفاده از منابع آب موجود در این منطقه شده است. نشست آلماآتى که براى بررسى و رفع این مشکلات برگزار شد، بیش از اینکه اقدامى در راستاى رفع مشکلات باشد به گروه بندى هاى جدیدى در این منطقه میان کشورهاى پائین دست و بالادست منابع آبى منجر شد و نشان داد که حداقل در کوتاه مدت نباید انتظار رفع اختلافات را داشت. به گزارش ایراس، به تأکید تحلیلگران طى سال هاى آتى بیشترین مناقشات حول موضوع منابع آب و طریقه توزیع آنها به ویژه در مناطق مرزى و مشترک بین کشورها حادث خواهد شد. مرور تحولات آسیاى مرکزى در دوره پساشوروى گواه انطباق این مدعا با وضعیت موجود در این منطقه است، به این نحو که کشورهاى بالادست و پایین دست رودخانه هاى جارى در این منطقه از جمله سیردریا و آمودریا از ابتداى فروپاشى شوروى همواره در خصوص توزیع منابع آب این رودخانه ها با یکدیگر اختلاف داشته اند.
تاجیکستان و قرقیزستان در مقام کشورهاى بالادست، با این ادعا که براى مصارف داخلى به ویژه تولید انرژى برق آبى ساخت سد و ذخیره آب را حق طبیعى خود مى دانند، طى سال هاى اخیر مجدانه به این امر مبادرت کرده اند. این مسأله همواره مورد اعتراض کشورهاى پایین دست از جمله ازبکستان، قزاقستان و ترکمنستان بوده که براى مصارف کشاورزى به منابع آب این دو رودخانه نیاز ضرور دارند. آنها با ادعاى مشترک بودن منابع آب آسیاى مرکزى بر استفاده مشترک از آنها تأکید دارند و معتقدند کشورهاى بالادست باید با هماهنگى آنها به اقدامات در خصوص استفاده از منابع آب دست بزنند. هرچند طى سال هاى اخیر نشست ها و مذاکرات مختلفى پیرامون حل این اختلافات میان کشورهاى پایین و بالادست به صورت دو و چندجانبه صورت گرفته، اما تا کنون هیچ توافقى جامع در این خصوص تحصیل نشده است. در همین راستا، اخیرا نیز نشستى در آلما آتى برگزار شد که هرچند سران کشورهاى آسیاى مرکزى در مقام رؤساى صندوق نجات دریاچه ارال در آن شرکت کرده و دستورجلسه آن نیز اتخاذ تدابیرى براى حفظ و به عبارتى نجات دریاچه ارال بود، اما طبق معمول بحث ها به موضوع آب و مدیریت منابع آب منطقه آسیاى مرکزى نیز انجامید. موضوعى که طى سال هاى اخیر بیشتر تنش هاى را میان کشورهاى منطقه در خصوص موضوع آب برانگیخته، مسأله ساخت سد و نیروگاه هاى برق آبى در کشورهاى بالادست از جمله تاجیکستان و قرقیزستان است که به ویژه ازبکستان را به واکنش واداشته است.
مقامات ازبک بارها اعتراض خود را نسبت به ساخت سد و نیروگاه برق آبى راگون در تاجیکستان و سد و نیروگاه هاى برق آبى کامبارتى نسکى یک و دو در قرقیزستان اعلام داشته و تأکید کرده که این امر وضعیت توزیع آب در آسیاى مرکزى را به نحو قابل ملاحظه اى پیچیده تر کرده و جریان آب به ازبکستان را هرچه بیشتر کاهش خواهد داد. همان طور که اشاره شد، مقامات ازبک با تأکید بر مشترک بودن منابع آب آسیاى مرکزى بر این باورند که کشورهاى بالادست براى ساخت سد و نیروگاه هاى برق آبى باید رضایت کشورهاى پائین دست را جلب کرده و این اقدامات را زیر نظر سازمان ملل انجام گیرد. در مقابل، تاجیکستان و قرقیزستان که به ویژه طى سال هاى اخیر با مشکلات عدیده اقتصادى از جمله در حوزه انرژى مواجه بوده و توان خرید نفت و گاز به قیمت هاى جهانى ندارند، ساخت سد و نیروگاه هاى برق آبى را براى مصارف داخلى و صادرات به سایر کشورها براى ایجاد مجارى جدید ارزى مجدانه مطمح نظر قرار داده اند. با این ملاحظه، امام على رحمان، رئیس جمهور تاجیکستان و کورمان بک باقى یف، رئیس جمهور قرقیزستان در نشست آلماآتى مجددا با برشمردن مشکلات کشورهاى خود، ساخت سد و نیروگاه هاى برق آبى را حق طبیعى خود دانستند.
موضوع جالب تأمل نشست آلماآتى، هماهنگ شدن مواضع تاجیکستان و قرقیزستان در برابر فشارهاى کشورهاى پائین دست به ویژه ازبکستان بود که طى آن رحمان و باقى یف در اقدامى هماهنگ به صراحت تأکید کردند که به واسطه مشکلات داخلى به هیچ وجه در ساخت سد و نیروگاه هاى برق آبى تجدیدنظر نخواهند کرد. آنها در عین حال تأکید کردند که به رغم مدعاى ازبکستان ساخت این سدها، وضعیت توزیع آب در آسیاى مرکزى را بدتر نخواهد کرد. حتى باقى یف خواستار پرداخت مبلغى از سوى کشورهاى پائین دست به واسطه اقدام کشورهاى بالادست براى ذخیره آب براى مصرف در مواقع لزوم شد. جالب تأمل اینکه نماینده بانک جهانى نیز که در نشست آلماآتى حضور داشته، ضمن همراهى با باقى یف، تلاش کشورهاى بالادست در ساخت سد را اقدامى مثبت براى ذخیره و استفاده بهینه از منابع آب آسیاى مرکزى دانسته و حتى خواستار مشارکت کشورهاى پائین دست در تأمین هزینه هاى آن شده است. به تأکید ناظران موضع گیرى هاى انعطاف ناپذیر در این نشست اسباب پیچیده تر شدن وضعیت مدیریت منابع آب در آسیاى مرکزى شد. به عبارت دیگر نشست آلماآتى نه تنها نتایج مثبتى به همراه نداشت، بلکه با تحولات حادث شده در این نشست، وضعیت نسبت به گذشته پیچیده تر نیز شد. در عین حال، باقى یف خواستار برگزارى نشست هاى بیشتر میان کشورهاى آسیاى مرکزى در سطح سران براى حل مشکلات در این زمینه و دست یابى به برون رفتى مرض الطرفین براى حل مشکلات در خصوص استفاده از منابع آب آسیاى مرکزى شد. در سوى مقابل، رهبران ازبکستان، ترکمنستان و قزاقستان در موضعى مشترک، اقدام دولت هاى بالادست (تاجیکستان و قرقیزستان) در ساخت سد و نیروگاه برق آبى را منطقى ندانسته و تأکید کردند که این اقدام باید با رضایت و مشورت کشورهاى پائین دست صورت گیرد.
با این ملاحظه، به نظر مى رسد که گروه بندى هاى جدیدى در آسیاى مرکزى حول مسأله آب در حال شکل گیرى است که رفع نهایى مسأله را با دشوارى هاى بیشترى مواجه مى کند. به هر تقدیر، هرچند اختلاف نظرها در خصوص مسأله آب در آسیاى مرکزى، با التفات به مواضع انعطاف ناپذیر طرفین، مشکلى نیست که در کوتاه مدت حل شود، اما با عنایت به توان قابل ملاحظه کشورهاى پائین دست در منابع نفت وگاز و نیاز کشورهاى بالادست به این منابع، به نظر مى رسد این کشورهاى مى توانند با توافق در خصوص معامله آب با منابع نفت و گاز در کوتاه مدت به راه حل موقت دست یافته و در براى بلندمدت نیز به طراحى ساختارى مرضى الطرفین مبادرت کنند.