عبور از خطوط قرمز

سیداسدالله اطهری ـ پژوهشگر ارشد مرکز مطالعات خاورمیانه
اوباما هم در سخنان و هم در عمل اعلام کرده که خواهان تعامل دیپلماتیک با ایران است اما چون موضوع اعتمادسازی میان دو کشور وجود ندارد لذا عده ای در ایران معتقدند که در دوره بوش، وی طرفدار برخورد سخت افزاری با ایران بود اما اوباما درپی برخورد نرم افزاری با ایران است که به طور مثال نماد آن را در تقویت نیروهای مخالف دولت ایران می توان یافت. به عبارت دیگر اگر در دوره بوش بحث برخورد خشن و نظامیگری مطرح بود اما دموکرات ها با توسل به موضوعات حقوق بشری و مسائلی از این دست به اعمال فشار می پردازند. بر همین اساس مخالفان برقراری رابطه با آمریکا براین باورند که همانگونه که دموکرات ها در دوران شاه با توسل به برخوردهای نرم رژیم پیشین را متلاشی کردند دولت فعلی هم با توسل به چنین ابزاری در نهایت در پی فروپاشی حکومت است. اما آنچه مبرهن است این است که ایالات متحده منتظر برگزاری انتخابات ایران است. به این معنا که تا زمانی که انتخابات برگزار نشود و رئیس جمهور آینده تعیین نشود ایالات متحده به صورت کجدار و مریز حرکت می کند و موضعگیری خاصی به نفع هیچ گروه خاصی نمی کند و درپی طولانی تر کردن فرآیند چانه زنی است.
در هر حال رفتار 100 روز اول حکومت فعلی آمریکا نشانگر نکاتی از این دست است: بهبود چهره آمریکا در جهان، عدم ستیز با اسلام، سفر به ترکیه، روابطی دوستانه با کشورهای دنیا. حال در میان بسیاری از این کشورها، تنها کشوری که منافع همپوشان با ایالات متحده در منطقه دارد ایران است. به طور مثال مواضع طرفین در خصوص طالبان، عراق، پاکستان، امنیت خلیج فارس و امنیت انرژی مشترک است. اما تنها نقطه ای که دو کشور ایران و آمریکا در خصوص آن اشتراک منافع ندارند موضوع فلسطین است. به عبارت دیگر بیشترین همپوشانی منافع را ایران و آمریکا دارند. به گفته کیسینجر هیچ کشوری مثل ایران و آمریکا منافع همپوشان ندارند. عده ای بر این باورند که اوباما به دلیل جوان بودن و ناپخته بودن در عرصه سیاست خارجی باید به او زمان کافی برای پخته شدن و کارآزمودگی داد.
این به نظر من دیدگاهی است که از سوی تقلیل گرایان مطرح می شود چراکه نقش نهادهای تخصصی، گروه های فشار، احزاب، افکار عمومی و رسانه ها و... را نادیده می گیرند. ساخت سیاسی ایالات متحده بسیار متفاوت تر از آن چیزی است که تقلیل گرایان مدعی اند. من معتقدم که حکومت فعلی آمریکا تمرکز خود را بر دیپلماسی قرار داده است. یعنی اگر در دولت قبلی تاکید روی نظامیگری و تک محوری آمریکا بود اما در این دولت تاکید بر چند جانبه گرایی و دیپلماسی است و این مسئله حاکی از چشم انداز هدفمند در خصوص صلح است. این گروه تغییر را اشتباه فهمیده اند. تغییر به این معناست نیست که یک طرف تغییر کند بلکه بدین معناست که تغییر در روابط دو کشور، مفهومی دوجانبه است. از سوی دیگر دولت فعلی تاثیر چشمگیری نیز بر افکار عمومی جهان داشته است و از این نظر هم اوباما متفاوت از بوش است. به باور من از اتخاذ مواضعی که می تواند باعث خوشحالی دشمنان شود باید پرهیز کرد. در عین حال همین کشورهای عربی اطراف ما هم مایل به برقراری رابطه ایران و آمریکا نیستند و از این فقدان رابطه ضمن اینکه دو طرف متضرر می شوند باعث شده کشورهای آسیایی و اروپایی از این فقدان سود برند. در فقدان روابط دو کشور نقشی را که ایران باید ایفا کند ترکیه و سایرین ایفا می کنند و از سوی دیگر کشورهای دسته چندم که وزنی در نظام جهانی ندارند به ما پیشنهاد میانجیگری می دهند. موقعیت ژئوپلتیک خاص ایران و اقتصاد ایران که در نهایت امر متصل به دنیاست، موقعیت فرهنگی و تمدنی ایران که می تواند توان ایفای نقش جهانی به این کشور بدهد و ایران نیز با توجه به این مشخصات نمی تواند خود را محدود به منطقه و مرزهای خود کند. بر این باورم که هر چه باعث ارتقای وزن کشور شود باید از آن سود جست.
این می تواند عواملی اقتصادی، ژئوپلیتیک، تمدنی و... باشد. تحلیل دیگری وجود دارد مبنی بر اینکه ایران و آمریکا دو دشمن موجودیتی هستند به این معنا که ایالات متحده به عنوان ناظم نظام بین الملل هیچ مخالفتی را برنمی تابد و با ابزار نظامی، سیاسی و دیپلماتیک سعی در متلاشی کردن دشمن موجودیتی خود دارد که به باوری من این از اساس اشتباه است. چراکه ایران، شوروی نیست و الان هم جنگ سرد نیست. این مخالفت صرفا سیاسی است. باید نگاهمان به جهان را تغییر دهیم به این صورت که چین ها، روس ها و سایرین به رغم مخالفتی که با آمریکا دارند اما در عین حال با یکدیگر همکاری هم می کنند و این باعث فروپاشی حکومت آنها نیز نشده است. ما نیز با توجه به اصول برخاسته از انقلاب می توانیم روابطی مطلوب داشته باشیم. این تفکرات مربوط به دوران جنگ سرد است. به طور مثال چین یک شبه به روابط مطلوب با آمریکا نرسید بلکه یک بازه زمانی را طی کرد. در هر حال من معتقدم که می توان روابطی مناسب در عین حفظ اختلافات با آمریکا داشت. روابطی که شاید سرانجام آن با انتخابات آتی ایران مشخص شود.