جایگاه و نقش «تربیت» در حکومت علوی

انسان سازی از اصلی ترین اهداف بعثت انبیا و تشریع مکاتب الهی است 6. مکتب نورانی اسلام که خاتم ادیان الهی است بر این مهم بیش از مکاتب دیگر اهتمام ورزیده است و حکومت را نیز بهترین ابزار برای رسیدن به این هدف مهم می داند. بنابراین مهم ترین هدف حکومت در دیدگاه فرهنگ اسلامی که نهج البلاغه تبلور الگوی کامل این فرهنگ است تربیت می باشد. با تربیت می توان زمینه رشد و تعالی فرد و جامعه را فراهم کرد تا استعدادها و توانایی ها در جهت کمال مطلق شکوفا شود.
خطبه ها و نامه ها مکاتبات و کلمات قصار حضرت علی (ع ) در واقع منشور انسان سازی است زیرا از زبان انسان کامل صادر شده است . از باب نمونه به بعضی فرازها از سخنان حضرت (ع ) درباره تربیت و اهتمام ایشان به این مهم اشاره می کنیم :
1ـ تربیت اسلامی جامعه از وظایف مهم امام و رهبر جامعه است .
« و علی الامام ان یعلم اهل ولایته حدود الاسلام والایمان . » 1
« بر امام و رهبر واجب است که بر اهل ولایت خویش حدود اسلام و ایمان را تعلیم دهد (ایشان را در مسیر تربیت اسلامی قرار دهد). »
همچنین می فرماید :
« فاما حقکم علی ... و تعلیمکم کیلا تجهلوا و تادیبکم کیما تعلموا . » 2
« اما شما نیز بر من (امام ) حقوقی دارید : (از جمله ) این که شما را تعلیم دهم تا نادان نمانید و آدابتان بیاموزم تا بدانید. »
انسان سازی خودسازی آگاهی دادن زدودن ظلمت جهل و زایل کردن حیرت ضلالت انسان ها از اهداف مقدس همه صالحان و حکومت های صالح بوده است .
2ـ تربیت و انسان سازی را باید امام از خود آغاز کند :
« من نصب نفسه للناس اماما فلیبدا بتعلیم نفسه قبل تعلیم غیره ولیکن تادیبه بسیرته قبل تادیبه بلسانه و معلم نفسه و مودبها احق بالاجلال من معلم الناس و مودبهم . » 3
« هر که خود را پیشوای مردم قرار دهد باید پیش از تعلیم و تربیت دیگران به تعلیم و تربیت خویش بپردازد و باید این تربیت پیش از آن که با زبان باشد با سیرت و رفتار باشد و آن که خود را تعلیم دهد و تربیت کند شایسته تر به تعظیم است از آن که دیگری را تعلیم دهد و تربیت کند. »
این یک حقیقت است که تبلیغ و تربیت عملی تاثیر بیش تری نسبت به تبلیغ و تربیت زبانی دارد. لذا امام (ع ) با تربیت کامل خویش و فرزندان و اطرافیان و یاران خود هم جایگاه تربیت را در اندیشه و فرهنگ اسلامی احیا کرد و هم هدف بودن تربیت در حکومت اسلامی را ظاهر ساخت .
« ایهاالناس ! انی والله ما احتکم علی طاعه الا واسبقکم الیها ولا انهاکم عن معصیه الاواتناهی قبلکم عنها . » 4
« ای مردم ! به خدا سوگند من شما را به طاعتی برنمی انگیزم جز آن که خود پیش از شما به گزاردن آن برمی خیزم و شما را از معصیتی باز نمی دارم جز آن که خود پیش از شما آن را فرو می گذارم . »
چه تربیتی موثرتر از این که امام و رهبر جامعه پیشاپیش مردم در آن مسیر گام بردارد.
3ـ آن چه لازمه تربیت بود برای شما گفتم :
« ایهاالناس ! انی قد بثثت لکم المواعظ التی وعظ الانبیا بها اممهم و ادیت الیکم ما ادت الاوصیا الی من بعدهم 5. »
« ای مردم ! من اندرزهایی را که پیامبران به امت هایشان دادند بر شما گفتم و آن چه را اوصیا به (مردمان ) پس از خود رساندند (من نیز به شما) رساندم . »
بر جامعیت دین اسلام این سخن امام (ع ) دلالت دارد که آن چه اسلام به عنوان مبانی اصول و روش های تربیت فردی و اجتماعی بیان می کند محصول تلاش ها و مواعظ انبیای عظام الهی در این راه بوده است . حضرت (ع ) درباره این که همه مرزهای حلال وحرام الهی و لوازم تربیت درست بشر را بیان کرده است می فرماید :
« الم اعمل فیکم بالثقل الاکبر واترک فیکم الثقل الاصغر و رکزت فیکم رایه الایمان و وقفتکم علی حدود الحلال و الحرام والبستکم العافیه من عدلی و فرشتکم المعروف من قولی و فعلی و اریتکم کرائم الاخلاق من نفسی . » 6
را در میان شما باقی نگذاردم ]عترت پیامبراکرم (ص )[ عمل نکردم و ثقل اصغر ]قرآن [ « مگر من در میان شما بر اساس ثقل اکبر مگر من پرچم ایمان را در بین شما استوار نساختم و از حدود و مرز حلال وحرام آگاهی تان ندادم مگر پیراهن عافیت را باعدل خود به اندام شما نپوشاندم و نیکی ها را با اعمال و گفتار خود در میان شما رواج ندادم و ملکات اخلاقی انسانی را به شما نشان ندادم
در فرهنگ نهج البلاغه همه تباهی ها از فقدان تربیت صحیح نشات می گیرد. از این رو توجه به امر تعلیم و تربیت در جایگاه ویژه ای قرار دارد :
« عدم الادب سبب کل شر7. »
« فقدان ادب و تربیت علت هر شر و بدی است . »
و به بیان دیگر می فرماید :
« لادین لمن لاادب له 8 »
« کسی که ادب و تربیت ندارد دین ندارد. »
گویی می خواهد بیان کند که هدف دین تعلیم آداب به انسان ها است .
4ـ اقامه سنت ها جلوگیری از بدعت ها ابلاغ در موعظه و تلاش برای نصیحت مردم از وظایف عمومی رهبران جامعه است .
« فاعلم ان افضل عبادالله عندالله امام عادل هدی و هدی فاقام سنه معلومه و امات بدعه مجهوله 9. »
« بدان که بهترین بندگان خدا نزد او پیشوایی است عادل و دادگر هدایت شده و هدایت کننده پس سنت های معلوم را برپا دارد و بدعت های مجهول را بمیراند. »
و در جای دیگر می فرماید :
« انه لیس علی الامام الا ما حمل من امر ربه : الابلاغ فی الموعظه والاجتهاد فی النصیحه . » 10
« همانا بر امام نیست جز آن چه از امر پروردگار به عهده او واگذار شده است :
کوتاهی نکردن در پند و موعظه و کوشیدن در نصیحت . »
در نظر امام علی (ع ) تربیت صحیح بنیان همه سعادت ها است و هر امری در سایه تربیت درست به سامان می رسد. از این رو تربیت از اهداف بزرگ حکومت علوی است که سعادت هر دو جهان را تامین خواهد کرد :
« من کمال السعاده السعی فی صلاح الجمهور. »
کمال سعادت (سعادت دنیوی و اخروی ) تلاش کردن در صلاح امور همگان و تربیت جمهور مردم است . »
بهترین شاهد بر این که تربیت از اصلی ترین اهداف امام (ع ) بوده است اهتمام حضرت به تربیت الگوهایی مانند مالک اشتر نخعی عمار یاسر ابوذر غفاری و محمدبن ابی بکر و ارائه خود به عنوان الگوی عملی عینی و قابل دسترسی است . در کلمات امام (ع ) می بینیم که ایشان خطاب به کار گزاران مردم عوام و خواص جامعه گاه گوشه هایی از زهد خود نوع نگاه خویش به دنیا چگونگی استفاده از پیامبر اکرم (ع ) به عنوان الگو چگونگی برخورد با دیگران و... را بیان می فرماید تا شاید درسی برای کارگزاران باشد. خطاب حضرت به عثمان بن حنیف نمونه بارزی از این موارد است :
« الا وان امامکم قد اکتفی من دنیاه بطمریه ومن طعمه بقرصیه الا و انکم لاتقدرون علی ذلک ولکن اعینونی بورع و اجتهاد و عفه و سداد . (2 )
« آگاه باشید! امام شما از دنیای خود به دو جامه فرسوده و دو قرص نان رضایت داده است . بدانید که شما توانایی چنین کاری را ندارید اما با پرهیزگاری و تلاش فراوان و پاکدامنی و راستی مرا یاری دهید . » (13 )