مالیات بر ارزش افزوده (بخش اول)

بهاره جوادی
در ایران بیشترین در آمد دولت ناشی از صادرات نفت است و مالیات، سهم ناچیزی از در آمد دولت را تشکیل می دهد. در واقع یکی از بارزترین مشکلا ت ساختاری اقتصاد کشورمان ضعف نظام مالیاتی حاکم است. در نظام مالیاتی ایران، مالیات ها به موقع وصول نمی شود عدالت چندان تحقق نمی یابد و ظرفیت های مالیاتی بالفعل با ظرفیت های مالیاتی بالقوه تفاوت قابل توجه دارد. هزینه وصول مالیات نیز بالا ست و فرار مالیاتی در کشور امری متداول است. رفته رفته با افزایش رقابت بین المللی برای جذب سرمایه گذاری ها نرخ مالیات شرکت ها، روندی رو به نزول پیدا کرد.
به جای آن دولت ها به وضع و وصول مالیات کالا ها و خدمات موظف شدند، مالیات کالا ها و خدمات یابه عبارتی دیگر، مالیات بر ارزش افزوده(VAT) نوعی مالیات غیر مستقیم عام است که به صورت چند مرحله ای از اضافه ارزش کالا های تولید شده یا خدمات ارائه شده در مراحل مختلف تولید و توزیع اخذ می شود. به عبارت دیگر مالیاتی است که در طول فرآیند تولید و خدمات از محل تولید تا فروش کالا به مشتری نهایی، مرحله به مرحله اخذ می شود این روش متوسط فون زیمنس (simence fone) آلمانی در سال 1881 ابداع شد.
برای اولین بار و به طور رسمی در سال 1954 در کشور فرانسه به صورت مالیات بر کالا های و مصرفی در مرحله تولید استفاده شد که البته در سال 1986 آن را به طور جامع تا مرحله خرده فروشی گسترش داد از این روش امروزه بیش از 90 کشور جهان استفاده می کنند و تعداد زیادی از کشورها درصدد پیاده کردن آن در نظام اقتصادی خود هستند نکته مهم آن که چون جمع ارزش افزوده های بنگاه های اقتصادی در یک کشور، برابر تولید ملی همان کشور است.
(استهلا ک+سود+اجاره+بهره+دستمزد= معاملا ت واسطه ای- کل معاملا ت= ارزش افزوده) اخذ مالیات ارزش افزده به 4 روش صورت می پذیرد. روش هایی همچون راه و روش تجمعی مستقیم 2. روش تجمعی غیر مستقیم 3. روش کاهش مستقیم 4. روش کاهش غیر مستقیم. متداوترین این روش ها، روش چهارم است که به عنوان روش فاکتور نویسی معروف است.
مزایا و معایب (VAT) یا مالیات بر ارزش افزوده:
مزایای مالیات بر ارزش افزوده عبارتست از: با گسترش پایه مالیاتی: VAT می تواند بخشی از فعالیت های اقتصادی را که تحت پوشش قرار دادن آنها با استفاده از سایر روش ها مثل مالیات بر فروش که دشوار است را پوشش دهد.
2- افزایش در آمدهای مالیاتی: استفاده از VAT به دلیل گسترش پایه مالیاتی می تواند در آمدهای مالیاتی را به نحو چشمگیری افزایش دهد(البته اگر توام با گسترش پایه مالیاتی نرخ مالیاتی کاهش نیابد)
3. کاهش هزینه اخذ مالیات: مالیات بر ارزش افزوده مکانیزمی خود اجرایی دارد لذا احتمالا هزینه های جمع آوری در مقایسه با سایر روش های اخذ مالیات پائین تر است همچنین استفاه از این روش موجب کاهش مالیات مضاعف، کاهش فرارهای مالیاتی و کاهش وقفه زمانی پرداخت نیز می شود و به طور کلی با ساده سازی و کارایی خود، کمک شایانی به اصلا ح ساختار کلی نظام مالیاتی کشور خواهد کرد به عبارت دیگر، استفاده از این روش، نظام مالیاتی کشور را هر چه
بیشتر به یک نظام مالیاتی کارآمد که در آن اخذ مالیات بادقت، سرعت و حداقل هزینه انجام می شود نزدیک خواهد کرد. اما استفاده از این روشن می تواند معایبی داشته باشد. هنگامی که در 19 خرداد ماه سال 1387 قانون 53 مالیات بر ارزش افزوده توسط مجلس شورای اسلا می به دولت ابلا غ شد پس از مدتی در هنگام اجرای این قانون، نارضایتی مردم پدیدار گشت.
این نارضایتی های مردم به علت بالا رفتن سطح عمومی قیمت ها ودر نتیجه فراگیر شدن تورم در کشور بود پس جا دارد برای برشمردن معایب مالیات برارزش افزوده به تورم هم اشاره کنیم پدیده تورم به خاطر افزایش بهای تمام شده فروش در مراحل مختلف اخذ مالیات است. البته تاکید می کنیم پدیده مالیات بر ارزش افزوده در مرحله اجرا مستلزم انجام مطالعات کارشناسی و علمی دقیق و پی ریزی ساختار سازمانی است که نادیده گرفتن آن می تواند اقتصادملی را با مشکل مواجه کند . عدم رعایت عدالت اجتماعی یکی دیگر از معایب این روش است.
گروه های با درآمد کم و متوسط نسبت به گروه های با درآمد بالا ، سهم بیشتری از درآمدشان را بابت مالیات پرداخت می کنند در مقایسه مزایا و معایب روش VAT و با مشاهده اینکه مزایای این روش بر معایب آن فزونی دارد به دلیل به کار گرفتن این روش در کشورهای متعدد پی می بریم.