حلقه استراتژیک پیوند تهران - مسکو

مقدمه
بیش از یکصد سال است که نفت به عنوان یک عامل تاثیرگذار در سیاست خارجى کشورهاى ایران و روسیه مطرح شده است. همچنین در طول این دوره، روابط ایران و روسیه نیز از مساله انرژى تاثیر پذیرفته است. نخستین تعاملاتا
ایرانى-روسى در زمینه انرژى به سال ۱۹۱۶ برمى گردد و از آن زمان تا امروز سه دوره مهم را پشت سر گذاشته است:
الف) دوره امتیاز نفت شمال ایران
ب )دوره صدور گاز از ایران به شوروى
ج) دوره همکارى هاى فنى و سیاسى در زمینه انرژى
هدف این مقاله آ ن است که با مرور این سه دوره، به عوامل و موانع همکارى در آنها بپردازد و فرصت ها را براى گسترش روابط در دوره جدید بیان نماید. فرضیه این مقاله آن است که«همکارى هاى دو کشور در دوره جدید، از نگرانى ها و محدودیت هاى دوره نخست دور است و استقلال عمل دو کشور و شرایط منطقه اى و بین المللى، فرصت زیادى را براى همکارى بیشتر فراهم آورده است.»
دوره امتیاز نفت شمال ایران
نخستین اکتشاف نفت در ایران در سال ۱۹۰۳ به یک انگلیسى به نام ویلیام ناکس دارسى داده شد. در سال ۱۹۱۶ آکاکى مدودویچ خوشتاریا از روسیه، امتیاز استخراج نفت در شمال ایران را به دست آورد. پس از قرارداد ۱۹۲۱ شوروى و ایران، همه امتیازات روسیه در ایران لغو شد. در این قرارداد ذکر شد که این امتیازات نباید به هیچ دولت دیگرى سپرده شود. در سال ۱۹۲۴ «شرکت نفت کویر خوریان» میان ایران و شوروى تشکیل و ثبت شد. در سال ۱۹۳۵ دولت ایران به این شرکت، پنج سال مهلت داد تا به استخراج و عرضه نفت بپردازد. با وجود همه این مسائل، شرکت نفت خوریان هیچ گاه به استخراج و عرضه نفت نپرداخت و علت آن نیز کارشکنى هاى طرفداران انگلیس در ایران و کندى ها از طرف روس ها بود. در سال ،۱۹۴۴ هیاتى به ریاست کافتارادزه، معاون وزیر خارجه شوروى به ایران آمد تا درباره استخراج معادن نفت مناطق شمال ایران مذاکره کند، اما طرح محمد مصدق، نماینده مجلس شوراى ملى، مانع از موفقیت مذاکرات شد. در سال ،۱۹۴۶ بار دیگر مقامات شوروى خواستار امتیاز نفت شمال شدند و در مذاکرات قوام- سادچیکف در آوریل ،۱۹۴۶ مقرر شد که با خروج نیروها از خاک ایران، قرارداد ایجاد شرکت نفت ایران و شوروى براى تصویب به مجلس ایران ارائه شود. پس از خروج نیروهاى شوروى، مجلس ایران نیز آن را رد کرد. از این رو، داستان امتیاز نفت شمال که از سال ۱۹۱۶ شروع شده بود در سال ۱۹۴۶ پس از ۳۰ سال بدون هیچ نتیجه اى خاتمه یافت.
دوره انتقال گاز طبیعى
در دهه ۱۹۶۰ که روابط ایران و شوروى بهبود بسیار یافته بود و مسکو در پروژه هاى صنعتى زیادى در ایران فعالیت مى کرد، موافقتنامه همکارى هاى اقتصادى و فنى تهران- مسکو در سال ۱۹۶۳ منعقد شد و طرح ایجاد یک سد روى رود ارس و ساختن یک کارخانه هیدروالکتریک ۴۰ تا ۶۰ هزار کیلووات تصویب شد. در سال ۱۹۶۴ در سفر شاه ایران به شوروى، در مورد فروش نفت و گاز ایران توافق شد و طرح خط لوله انتقال گاز از جنوب ایران به شوروى به طول بیش از یک هزار کیلومتر و ظرفیت سالانه ۱۰ میلیارد متر مکعب براى ۱۲ سال تصویب گردید. ۵۰۰ کیلومتر از این خط از ساوه تا آستارا در ایران بر عهده شوروى بود. در اکتبر ۱۹۷۰ این خط لوله افتتاح شد و در سال ۱۹۷۳ نیز دومین خط لوله آغاز شد. در این سال همچنین، در مورد نیروگاه هاى حرارتى جدید در اهواز، اصفهان و ورامین ایران توافق شد. یک سال پس از پیروزى انقلاب اسلامى ایران، در سال ۱۹۸۰ ایران از شوروى خواست تا بهاى گاز را افزایش دهد و با عدم موافقت شوروى، ایران نیز صدور گاز را قطع نمود. این دوره نیز که حدود ۳۰ سال را در بر مى گیرد، دو موضوع انتقال گاز به شوروى و ساخت نیروگاه حرارتى ایران مطرح بود و دو کشور توانستند بخشى از نیازهاى خود را تامین کنند و با ظهور روسیه جدید، دوره جدیدى آغاز شد.
دوره جدید: همکارى‌هاى فراگیر و پایدار
همکارى هاى ایران و روسیه در دوره جدید با قرارداد همکارى هاى ۱۰ساله از ۱۹۸۹ شروع شد و در بخش انرژى با قرارداد ساخت نیروگاه بوشهر در ۱۹۹۵ شکل جدیدى به خود گرفت، ساخت و تکمیل نیروگاه هاى حرارتى، مشارکت در پروژه هاى استخراج گاز در پارس جنوبى و آزادگان،خطوط انتقال گاز در داخل ایران، خط انتقال گاز به پاکستان، سوآپ نفت از آستاراخان روسیه به نکا در ایران از همکارى هاى دو کشور طى بیست سال اخیر است.
همچنین باید به همکارى دو کشور در زمینه سینکرونیزه نیروگاه ها از طریق آذربایجان، مشارکت در پروژه انتقال گاز ارمنستان و مشارکت در ساخت نیروگاه سنگ توده تاجیکستان نیز اشاره کرد. البته همکارى هاى دو کشور فراتر از صرف این ابعاد اقتصادى- فنى است و مواردى همانند تاسیس اپک گازى و همکارى هایى در چارچوب اپک را دربر مى گیرد. در واقع، دو کشور نه تنها در مسائل فنى بلکه در مسائل سیاسى مربوط به انرژى نیز با یکدیگر همکارى مى کنند. البته ظرفیت واقعى همکارى دو کشور بسیار فراتر از وضع موجود است و دو کشور از پتانسیل بالایى براى همکارى با یکدیگر برخوردارند. البته برخى محافل ایرانى، نگرانى هایى در مورد همکارى با روسیه در زمینه هاى مختلف و نیز انرژى وجود دارد و از این رو، نیروگاه بوشهر به عنوان یک سمبل براى تداوم همکارى ها درآمده است.
نتیجه‌گیرى
یکصد سال سابقه روابط میان ایران و روسیه در زمینه انرژى و سه دوره متفاوت و شرایط متحول هر دوره نشان مى دهد که دوره اول، دوره ناکامى، دوره دوم دوره موفقیت هاى نسبى و اما دوره جدید، دوره همکارى هاى همه جانبه، موثر و متکامل است. یک اراده جدى و متکى به احترام و حسن نیت میان دو کشور ایجاد شده است. بسیارى از زمینه هاى محدود کننده روابط در دوره هاى پیشین، اینک از میان رفته اند. ایران و روسیه اکنون به عنوان دو کشور مستقل و قدرتمند، دو قدرت مهم در محیط منطقه اى و دو عضو موثر جامعه بین المللى، انرژى را به عنوان یک عامل اصلى براى توسعه و رفاه داخلى، همکارى دوجانبه وچند جانبه و به عنوان ابزارى براى زندگى بهتر مردم خود و جهان مى نگرند. در واقع، روابط دو کشور از زیر بار نگرانى هاى گذشته رها شده و اینک نیز نباید گذاشت که طرف هاى سوم به شکل هاى دیگر بر این رابطه سایه اندازند. انرژى حوزه اى است که مى تواند منطق تجارى و انسانى همکارى میان دو کشور را حتى مستقل ازسیاست پیش ببرد.