استقبال دانشگاه از خاتمی

گروه سیاسی، حامد طبیبی: سه سال پس از آخرین 16 آذر «رئیس جمهور اصلاح طلب ایران» بار دیگر به تالار شهید چمران دانشکده فنی دانشگاه تهران گام نهاد تا میهمان مراسم «همراه شو عزیز» انجمن اسلامی دانشگاه تهران و علوم پزشکی تهران باشد. این بار اما سیدمحمد خاتمی نه در کسوت «رئیس دولت» که در قامت رئیس جمهور سابق ایران به جمع پرشمار دانشجویان دانشگاه تهران آمد و به جای انتقادات تند و فریادهای اعتراض آنان، شعارهای حمایت آمیزی را شنید که به تصدیق همه حاضران در این همایش پرشور، شباهت های قریبی به شعارهای جنبش دانشجویی در جریان انتخابات ریاست جمهوری هفتم و پیش و پس از «حماسه دوم خرداد» داشت. اگرچه سیدمحمد خاتمی نه در روز 16 آذر که در بیستمین روز از آخرین ماه پاییز به دانشگاه آمده بود اما بهانه همان بود: «گرامیداشت روز دانشجو». درحالی که انجمن های اسلامی همسو با طیف علامه دفتر تحکیم وحدت، دو روز قبل تر یعنی یکشنبه هفته جاری تجمع «دانشگاه آخرین سنگر آزادی» را در اعتراض به برخی سیاست های اجرایی کشور در دوسال و نیم گذشته در دانشگاه تهران برگزار کرده بودند اما انجمن اسلامی دانشگاه تهران و علوم پزشکی با دعوت از خاتمی روز گذشته را «روز دعوت» دانشجویان برای شنیدن سخنان وی برگزیده بودند.
این جلسه اما تنها یک جلسه سخنرانی «یک طرفه» نبود چه اینکه عقربه های ساعت، بخش پرسش های دانشجویان از خاتمی و پاسخ های وی که بارها و بارها با تشویق های یکپارچه آنان برای لحظاتی قطع می شد، را طولانی تر از اظهارات رئیس جمهور اصلاح طلب سال های نه چندان دور ایران کرد. خاتمی به مکانی قدم گذارده بود که در روز دانشجوی سال 83 در همان جا، با انتقادات صریح دانشجویانی مواجه شد که دولت اصلاحات را به دلیل «عدم ایستادگی» در برابر برخی رفتارها نکوهش می کردند. خاتمی اما با همان متانت و صبر سال های اوج اصلاحات به پرسش های آنان پاسخ گفت که این امر بعدها «عیار بالای» وی نسبت به «دیگران» را بیش از پیش برای دانشجویان برجسته ساخت. اینچنین بود که بسیاری از فعالان دانشجویی و سیاسی این رفتار خاتمی آن هم در قامت «عالی ترین مقام اجرایی» یک کشور را «بی مانند» خواندند و سطح کاذب توقعات و عدم واقع بینی دانشجویان را دلیل جلسه پرسش آذرماه 83 و شعارهای آن سال های جنبش دانشجویی دانستند. در طول دوسال و نیم گذشته اما با تحدید روزافزون دایره حرکت های دانشجویی و فشارهای وارد بر تشکل ها و فعالان آن، «تفاوت های آشکار» میان رفتارهای بخش عمده دولتمردان اصلاحات با شرایط کنونی به وضوح برای دانشجویان قابل رویت بود. این امر بی شک اصلی ترین دلیل استقبال غیرقابل توصیف از رئیس جمهور اصلاح طلب سابق ایران در روز گذشته بود جایی که هزاران دانشجو خارج از محوطه دانشکده فنی امکان ورود به سالن سخنرانی را نداشتند و در داخل دانشکده هم غوغایی به پا بود.
چرا که تمامی مسیرهای منتهی به دانشکده فنی، راهروهای طبقات همکف و اول لبریز از دانشجویانی بود که بسیاری از آنان فضای دانشگاه در دوران اصلاحات را درک نکرده بودند. در جای جای دانشکده فنی جمعیت دانشجو موج می زد. گویی در آستانه دوم خردادی دیگر قرار داشتیم. پوسترهای «همراه شو عزیز» هم در همه جای دانشگاه تهران به چشم خورده و تالار شهید چمران نیز همانند محیط اطراف خود تا چند برابر ظرفیت خود، میزبان همایشی بود که گویی در سال های 77 یا 78 در حال برگزاری است. هرچند مسوولان دانشگاه تهران - برخلاف آن سال ها- با بستن بسیاری از درهای ورودی و ممانعت شدید از ورود خبرنگاران و حتی دانشجویان به بهانه «عدم هماهنگی قبلی»، موجب بروز انتقادات فراوانی شدند. سیدمحمد خاتمی در چنین فضایی پس از تلاوت آیات روح بخش کلام وحی سخنان خود را با «یادبود» بزرگمردانی که «در 16 آذر 32 بر دیوارهای بلند ناکامی و استبداد، پنجره یی به امید گشودند» و همچنین «یاد جوانان فرهیخته یی که در جمع ما و جامعه ما بودند و امروز به جرم بیان اندیشه در این جمع نیستند» و آرزوی آزادی برای آنان آغاز کرد: «همواره در جلسات عمومی و خصوصی گفته ام که در دوران اصلاحات تلاش زیادی برای نهادینه شدن حقوق شهروندی صورت گرفت اما امیدواریم پس از تدوین ضوابط، از نظر عملی نیز این حق قانونی به رسمیت شناخته شود.»
رئیس موسسه بین المللی گفت وگوی تمدن ها در عین حال نقبی نیز به دوران دانشجویی خود زد و با اشاره به فضای خفقان آمیز سال های 47 تا 49 و اخطارهای مکرر ساواک و مسوولان دانشگاه به خود و سایر همراهانش در «انجمن اسلامی دانشگاه اصفهان»، سوالی را مطرح ساخت: «آیا با تعطیلی فعالیت های دانشجویی، حرکت تحول آفرین نیز در جامعه متوقف شد؟» اگرچه اشارات خاتمی برای بسیاری از دانشجویان و سایر طرف های مورد نظر وی «پیام های لازم» را داشت اما خاتمی ترجیح داد تا مقصود خود از بیان این خاطرات را روشن تر بیان کند: «زمانی که راه فعالیت های قانونی و آشکار سد شده و هزینه این قبیل حرکت ها بالارود، حرکت آرام اصلاحی - به دلیل ایجاد یاس در جامعه - جای خود را به روش های تند و خشن می دهد چرا که جان تحول خواه جامعه خصوصاً دانشجویان و جوانان نمی توانند شرایط سکون را تحمل کنند و آنگاه زمان رویارویی حرکت های رادیکال به منطق فرا می رسد.»این گونه رئیس جمهور اصلاح طلب سابق ایران با بیان این جملات به تحدید فضای جامعه انتقاد کرد، امری که چندین بار و در مباحث گوناگون مورد اشاره خاتمی رخ داد: «در سال 49 نخستین جرقه های حرکت های چریکی از سیاهکل آغاز شد، یعنی دو سال پس از برخورد با حرکت های قانونی و آرام شاهد بروز امواج قهر آمیز و رویارویی های خونین چه با عنوان اسلامی و چه غیراسلامی بودیم که هزینه های فراوانی برای جامعه و حتی رژیم طاغوت داشت.»
وی رفتارهای سرکوبگرانه رژیم پهلوی را به دلیل «توهم آسیب ناپذیری» در میان آنان دانست و آن را نشانه عدم درک تحول خواهی جامعه خصوصاً در میان دانشگاهیان ارزیابی کرد: «ناامید کردن جامعه از حرکت های آرام، رمز و راز جذابیت حرکت گروه های چپ در جهان سوم و کشورهای استبدادزده است.» خاتمی واکنش منفی دانشجویان و جامعه به احزاب خودساخته دولت وقت را نیز مورد توجه قرار داد: «رژیم وقت متوجه بود که جوانان فرهیخته نیاز به تحرک دارند به همین دلیل پس از بستن فضای سیاسی با ایجاد احزابی خودساخته سعی در تغییر فضا داشت اما به دلیل درک دانشجویان و جامعه از وابسته بودن آنها، این احزاب با بی اعتنایی روبه رو شدند. آنچه در رژیم وقت رخ داد ناشی از تلاش برای حفظ وضع موجود و جلوگیری از هرگونه اعتراض برای تغییر وضع موجود بود.»تاکید بر نقش جوانان و دانشگاه در پیروزی انقلاب، دوران جنگ تحمیلی و همه عرصه ها، بخش دیگر سخنان خاتمی را تشکیل داد اما تحلیل وی از نقش دانشگاه در جوامع به شدت مورد تشویق دانشجویان واقع شد: «دانشگاه همواره صف شکن و فروریزنده دیوار ترس و هراس در جوامع استبدادزده بود که نمونه آن درخشش سه اخگر از جنبش دانشجویی بود که در 16 آذر 32 و استیلای فضای ترس و خفقان در آسمان ظلمانی ایران به حرکت درآمدند.امروز هم دانشگاه زنده است و نبض زندگی اجتماعی در آن می تپد. برخی دانشگاه را مرده و سرد می خواهند و این امری محال است.»خاتمی به انقلاب و وجهه غالب دینی آن نیز گذر و نظری کوتاه داشت: «این فضای خفقان، با ظهور انقلاب از میان رفت.
انقلاب نیز یک انقلاب دینی بود که با رهبری ممتاز امام به پیروزی رسید. وی سپس سوالی را مطرح کرد که در طول سال های اخیر بارها بدان پرداخته شده است: آیا در ایران جنبش دانشجویی یا جنبشی اجتماعی وجود دارد؟ پاسخ به این سوال نیز اشاره به ماهیت جنبشی بود: «بنای پاسخ به این سوال را ندارم اما هر جنبشی برای تداوم باید همسو با جنبش اجتماعی مردم بوده و هدف آن نیز حرکت از وضع موجود به وضع مطلوب باشد.»وی سپس اندیشه های راهنما برای نیل به مقصد را نیز دارای سه ویژگی دانست: «باید با درد و خواست تاریخی ملت ایران آشنا باشد، با هویت تاریخی ایران همسو باشد و مبتنی بر دین باشد. در غیراین صورت یا پدید نمی آید یا پس از تولد دوامی نخواهد داشت.»اما بی شک اوج سخنان رئیس جمهور اصلاح طلب ایران در فرازهای پایانی بود: جایی که به انتقاد از برخی شیوه های اخیر اداره کشور پرداخت: «هر کس مخالف با تشکل و احزاب سیاسی شناسنامه دار در صورت داشتن هر اندیشه یی باشد، حتی اگر شعار مردم سالاری هم سر دهد، مخالف بدیهی مردم سالاری است.»عدالت نیز اینگونه مورد توجه رئیس دولت اصلاحات قرار گرفت: «عدالت را در عدالت اقتصادی خلاصه کردن و آن را محصور در عدالت صدقه یی و توزیعی دانستن، تحریف معنای عدالت است. نباید انبان ملت که باید صرف قدرتمند و ثروتمند شدن جامعه و سپس توزیع ثروت بر پایه سازمان نمود را بی رویه توزیع و کیسه ملت را خالی کرد. این کار نوعی توزیع فقر است.»
وی به مشی دولت اصلاحات در این خصوص نیز نگاهی دوباره داشت: «باید دشمن محرومیت و فقر باشیم اما مهمتر از آن حق حاکمیت انسان بر سرنوشت خویش است. دفاع از حق حاکمیت مردم بر سرنوشت خویش در کنار عدالت اقتصادی، مفهوم عدالتی است که دولت اصلاحات به دنبال آن است.»خاتمی فراز پایانی سخنان خود را به گونه یی بیان کرد که به سیاست خارجی فعلی کنایه یی داشت: «ملت ایران، ملت بزرگی است و نباید در دنیا خوار باشد باید همه در رفع تهدیدها بکوشیم.» وی خواستار اتخاذ این مشی از سوی جنبشی دانشجویی شد: «نقد، نقد و باز هم نقد».