هدف؛ هدایت سینما به سمت تأثیرگذاری

مهدی نادری
چند سال است که در سینمای ایران در کنار اصطلاح سینمای ملی، اصطلاح دیگری به نام سینمای «فاخر» رواج یافته است. البته به کارگیری این کلمه بیشتر توسط مدیران سینمایی بوده است تا خود سینماگران. حتی همین گزارش نشان می دهد که عده ای از فعالان سینمایی نیز با رواج این نوع اصطلاحات و به طور کلی تقسیم بندی فیلم های سینمایی به سینمای فاخر، سینمای معناگرا و ... مخالف هستند. به هر صورت هر یک از زمینه های فرهنگی اعم از سینما، تئاتر، ادبیات، آموزش و ... نیاز به ریل گذاری و تعیین اهداف و سیاست هایی است. همان طور که تمامی دولت ها، چه در ایران و چه در جهان به چنین کاری دست زده اند و مثلا نمی توان مدیران فرهنگی و سینمایی فعلی را به خاطر به کار بردن اصطلاح سینما فاخر مورد ملامت قرار داد. اما آنچه که مهم است چگونگی دست یابی و راه های تقویت سیاست ها و اهدافی این چنین است.
نیاز سینما به الگوسازی
جمال شورجه از جمله فعالان سینمای ایران است که الگوسازی را در سینما مهم قلمداد می کند.
او در این باره معتقد است که: هم زمان با تولید و توجه به آثار فاخر و خاص، باید تدابیری برای بدنه و مجموعه سینمای ایران اندیشیده شود و رویکرد کل سینما در دراز مدت الگوسازی شود.
شورجه از جمله موافقان سرمایه گذاری برای تولید فیلم های فاخر است و در این باره می گوید: معاونت سینمایی سرمایه گذاری بر فیلم هایی با مضامین خاص تاریخی یا ملی را در برنامه خود قرار داده است که قدم مثبت و ارزنده ای است، زیرا الگوهای سینما ما از این آثار شاخص و فاخر مشخص خواهد شد.
وی در عین حال متذکر شد: نگاه مسئولان و متولیان فرهنگی کشور رسیدن به سینمای فاخر و ارزشمند است اما به نظر می رسد باید رویکرد کل سینما در دراز مدت الگوسازی شود تا سینمای ایران به سمت و سوی ساخت آثاری فاخر و ارزشمند سوق داده شود.
وی در بخشی از مصاحبه با خبرگزاری فارس افزود: معاونت سینمایی بودجه خاصی را برای این نوع فیلم ها در نظر گرفته و بنیاد سینمایی فارابی این بودجه را برای آثار فاخر و ارزشمندی که بودجه ای خاص نیاز دارد و تهیه کننده خصوصی از عهده هزینه این نوع سینما برنمی آید درنظر می گیرد در سال گذشته «ملک سلیمان» ساخته شهریار بحرانی پیشانی این حرکت محسوب می شود.
شورجه انتخاب هوشمندانه مضامین برای تولید آثار فاخر را بسیار مهم دانست و گفت: مضامین و سوژه ها باید هوشمندانه و آگاهانه انتخاب شوند تا با این نوع آثار الگویی با تدبیر و منطبق بر استراتژی کلان نظام اتفاق بیافتد و با رویکرد سند چشم انداز بلند مدت اتفاق بیفتد.
وی با تاکید بر این که «همزمان با تولید و توجه به آثار فاخر و خاص تدابیری برای بدنه و مجموعه سینمای ایران اندیشیده شود تا این آثار فاخر الگویی برای تولیدات سینمای ایران باشد» توضیح داد: در تولیدات ایران نباید تنها چند اثر فاخر و خوب در سال ساخته شود و شاهد آثاری مبتذل، سطحی و بدون پشتوانه فکری و هدف گیری اعتقادی باشیم. باید سینما به گونه ای هدایت شود که آثار فاخر و ویژه اثرگذار بر کل حرکت سینمای ایران باشد، نه اینکه تعداد معدود آن هیچ اثری بر روند سینمای ایران نداشته باشد.
یکی از شاخصه هایی که می توان برای سینمای فاخر تعریف کرد پرهیز از سطحی نگری در آثار سینمایی است.
«عزیزالله حاجی مشهدی» از نویسندگان و مدرسان سینمایی است که با اشاره به این که سینمای فاخر دور از هرگونه سطحی نگری است، گفت: «سینمای فاخر» باید ویژگی های ارزنده و قابل اعتنایی مربوط به آثار شاخص هنری را در خود جمع کند.
این منتقد گفت: گاهی درست در لحظه هایی که می خواهیم از پدیده هایی ناخوشایند یا نابهنجار فاصله بگیریم، به وجوه آرمانی و مطلوب آن پدیده پناه می بریم! امروز هم درست زمانی که بحث رصد کردن «سینمای فاخر» یا عناوین معادل دیگر این گونه سینما از «سینمای ملی» گرفته تا «سینمای مطلوب» یا «سینمای ارزشی» و «سینمای متعالی» و... مطرح می شود، ناگزیریم که از سینمایی سخن به میان آوریم که به دور از هرگونه سطحی نگری، آسان پسندی، اخلاق گریزی و بسنده کردن به سرگرمی ها و جذابیت های کاذب، می کوشد تا بر واقع گرایی و واقع نمایی، ارزش های اخلاقی، هویت فرهنگ و قومی و ملی، باورداشت های تعالی بخش و بر نیازهای فطری کمال گرایانه انسان تاکید داشته باشد.
وی به مضامین و مفاهیم عمیق انسانی در آثار سینمای فاخر اشاره داشت و گفت: اگر روزگاری یکی از برجسته ترین فیلم سازان جهان، اینگمار برگمان بر جنبه های سرگرم کننده فیلم ها تاکیدی داشته است، تردیدی نباید داشت که این سینماگر صاحب نام، هرگز به سرگرمی های کاذب و جذابیت های کاذب و فریبنده اعتنایی نداشته است. فیلم خوب فیلم اثرگذار و پرجاذبه، تنها در سایه ارزش های انکارناپذیری چون: مضامین و مفاهیم عمیق و انسانی، امید آفرینی و تکیه بر ارزش ها و باورهای خداپسندانه یک ملت است که می تواند بنای رفیع سینمای فاخر و غرورآفرین را پی ریزی کند.
آیا تولید عظیم ملاک است؟
یکی از تصوراتی که در زمینه سینمای فاخر وجود دارد این است که آثاری لزوما فاخر هستند که دارای عظمت ظاهری باشند. برخی از فیلمسازان نیز همین اعتقاد را دارند. از جمله، محمد علی باشه آهنگر کارگردان فیلم «فرزند خاک» می گوید: تولید فیلم هایی با پرو داکشن ها و صحنه پردازی های وسیع که برای ساخت آن ها باید از جلوه های ویژه رایانه ای بهره برد و از تکنولوژی روز دنیا استفاده کرد، برای تجهیز سینمای ما بسیار پسندیده است.
محسن علی اکبری، تهیه کننده سینما هم معتقد است: سینمای ایران باید به آخرین تکنولوژی های روز دنیا مجهز شود و برای تولید آثار فاخر باید از افراد متخصص و کارآمد سینما بهره برد.
وی می گوید: محتوا و قصه اثر باید به گونه ای پرداخته و انتخاب شود که علاوه بر جذب مخاطب ایرانی ظرفیت جهانی داشته باشد و بتواند با مخاطب دنیا نیز ارتباط برقرار کند.
اما، قائم مقام بنیاد سینمایی فارابی با عنوان این که «بودجه، تعیین کننده این نیست که یک فیلم، فاخر است یا نیست»، گفت: سینمای فاخر سینمایی است که ما به عنوان ایرانی، بتوانیم بیشترین مؤلفه های فرهنگ، تاریخ، سنت و مجموعه آنچه که ایران امروز را می سازد، در فیلم ببینیم.
اگرچه نمی توان تأثیر و اهمیت به کار بردن تکنولوژی پیشرفته در سینما را منکر شد، اما اصل قرار دادن آن چندان اصولی نیست. تجهیزات عظیم لازمه سینمای فاخر است، اما برای دست یافتن به آن کافی نیست. در سینمای ایران و جهان هم آثاری بوده اند که علی رغم برخورداری از چنین ویژگی هایی اما موفق نبوده اند. مثلا همین چند سال پیش فیلم «دوئل» با هزینه بسیار و استفاده از امکانات و دستگاه های آنچنانی ساخته شد، اما درنهایت فیلم موفقی نشد. در خارج هم فیلم «نارینای 2» با همین وضعیت مواجه شده است.
«اکبر نبوی» قائم مقام بنیاد سینمایی فارابی درباره مشخصه های سینمای فاخر گفت: سینمای فاخر از ابتدا، با یک سوءتفاهم در تعریف روبرو شده است.
وی ادامه داد: این سوءتفاهم ناشی از آن است که اهالی هنر فیلم هایی را که با بودجه ها و هزینه بالا تهیه و تولید می شود را به عنوان سینمای فاخر می شناسند و از آن یاد می کنند یا به اصطلاح، از تولیداتی که نیاز به پروداکشن های گسترده دارند و به نوعی تولیدات پر حجم و عظیم سینمای ایران را شامل می شوند، به عنوان محصولات سینمای فاخر نام می برند درحالی که سینمای فاخر، سینمایی است که ما به عنوان ایرانی، بتوانیم بیشترین مؤلفه های فرهنگ، تاریخ، سنت و مجموعه آنچه که ایران امروز را می سازد، در آن ببینیم و به نوعی، بتوانیم فرهنگ و سنت امروز، آرمان ها و دغدغه های ملی را در آن شاهد باشیم.
نبوی تأکید کرد: درحقیقت فیلم فاخر، باید بیشترین تعهد را نسبت به مسایل و منافع ملی داشته باشد.
او معتقد است: سینما و فیلمی فاخر است که مردم ایران امروز، بیشترین ترجمه را از امروز خود در فیلم شاهد باشند.
وی در ادامه به تعریف سینمای فاخر اشاره داشت و گفت: در تعریف سینمای فاخر باید به این نکته نیز توجه داشت که فیلم فاخر، فیلمی است که بتواند به سهم خود در معماری فرهنگ ایرانی، نقش برجسته ای داشته باشد.
نظرات مخالفان
اما سینمای فاخر و شیوع آن مخالفانی هم داشته است. از جمله این که «داریوش مهرجویی» در گفت وگو با فارس اظهار دارد که: نمی توان تعریف خاصی برای سینمای فاخر ارایه داد.
یا «محمد هادی کریمی» گفت: اسم گذاری بر فیلم ها، تبعیض بین فیلمسازان را در سینمای ایران گسترش می دهد.
همچنین آرش معیریان پیشنهاد کرد: باید به جای واژه سازی، در سینما جریان ساز باشیم تا آیندگان پس از دیدن فیلم ها برای این گونه از آثار اسمی مناسب انتخاب کنند و به قضاوت بنشینند. اجازه دهیم فیلمساز بنا به سلیقه و تفکر خود وارد جریانی از فیلمسازی شود تا پس از ده سال، آیندگان درباره کارها نظر دهند.