ازبکستان و تاجیکستان: شریک یا رقیب؟

نویسنده : رستم زمانی، روزنامه نگار
ایران شرقی : ریشه های اختلافنگاهی به نحوه برخورد و رویکرد ازبکستان در قبال تاجیکستان، این عقیده را تقویت می کند، که دولت تاشکند به همسایه خود به عنوان یک رقیب (اگر نه دشمن) در تمام زمینه ها رفتار می کند. بسیاری از کارشناسان ریشه های این همه سردی در روابط دو همسایه را ناشی از روابط شخصی دو رئیس جمهور می دانند. گروه دیگری دلیل وضع حاکم در روابط تاشکندو دوشنبه را ، که در نسبت دیگر کشورهای منطقه نیز به مشاهده می رسد، حاصل قدرت طلبی های سران ازبک در راستای به دست گرفتن نقش رهبری در آسیای مرکزی می دانند.واقعیت آن است، که در روابط دو کشور همسایه وضعیت"یک بام و دو هوا" حاکم می باشد روابط مقامات روز به روز به سمت سرد شدن پیش می رود، اما مردم عادی، پایبند به آداب و سنت ها، رفت و آمد همسایگی را ادامه می دهند.
کارشکنی های تاشکندازبکستان در نخستین اقدام ضدتاجیکستانی خود ، با "متقاعد" کردن مسئولان شرکت "روس آل" ، آنان را از روند ساختن نیروگاه "راغون" خارج کرد. سپس تمام تلاش خود را به خرج داد و توانست چین را از اجرای قرارداد امضا شده با تاجیکستان، در مورد ساختن نیروگاه ها در دریای زرفشان بازدارد. براساس برآورد متخصصان ، این دو اقدام تاشکند به پیکر اقتصاد در حال احیای تاجیکستان ضربه واردکرد و این کشور را برای چند سال دیگر به عقب انداخت.اکنون به نظر می رسد تصمیم گرفته است از طریق سازمان ها و نهادهای بین المللی تاجیکستان و قرقیزستان را تحت فشار قرار دهد، تا از ساختن نیروگاه های عظیم در رودخاته های به اصطلاح "فرامرزی" صرف نظر کنند. دولت تاشکند در راستای رسیدن به این هدف با انجام معاملاتی، روسیه، آمریکا و دولت های تاثیرگذار اروپایی را در جبهه خود قرار داده است، تا تاجیکستان و قرقیزستان را تحت فشارهای بیشتری قرار دهند. از نامه اخیر رابرت زلیک، رئیس بانک جهانی به اسلام کریم اف برمی آید، که در عین حال در عرصه دیپلماسی تحولات به نفع ازبکستان پیش می رود.
ازبکستان و تاجیکستان: همسایه یا...سردی در روابط دو کشور همسایه از ابتدای قرن 21 آغاز شد. ازبکستان خط مرزی با تاجیکستان را، که در بسیاری از مناطق هنوز مشخص نشده بودرامین گذاری کرد و در این باره نه فقط نظر دولت دوشنبه را جویا نشد، بلکه کنوانسیون و معیارهای بین المللی را زیر پا گذاشت. حاصل این عمل کشته و زخمی شدن دهها شهروند تاجیکستان وحتی شهروندان ازبکستانی بود. دربعد دیپلماسی رویکرد مقامات ازبکستانی به عدم شرکت و یا حضور کم رنگ در نشست های بین المللی و منطقه ای به میزبانی دوشنبه بوده است . در بعد اقتصادی نیز ازبکستان هراز گاهی گاز یا برق تاجیکستان را به بهانه ای قطع می کند.
در این بخش باید توقف های طولانی مدت بارهایی، که به واسطه قلمرو ازبکستان به تاجیکستان ترانزیت می شدند، نیز اضافه کرد.. بازجویی های به موقع و بی موقع از شهروندان تاجیکستان توسط ماموران مرزبانانی، گمرگ و پلیس ازبکستان ، از دیگر "کارنامه" کشور همسایه تاجیکستان بوده است، که بر روند فاصله گرفتن دو همسایه از یکدیگر، افزوده است. تروریستها از تاجیکستان به ازبکستان حمله می کنند؟روز 8 آوریل واحدهای ویژه خدمات امنیتی و وزارت کشور ازبکستان در منطقه بیک آباد، در نزدیکی مرز تاجیکستان تمرینات نظامی برگذار کردند.
براساس سناریویی، که خدمات امنیتی این کشور تهیه کرد، یک گروه تروریست از قلمرو تاجیکستان برای گروگان گیری وارد خاک ازبکستان شدندکه نیروهای دولتی ازبکستان آنها را نابود کردند. اما نکته جالب مکان برگذاری این تمرینات و محل ورود تروریستها است. کارخانه آهن بیک آباد هدفی بود، که "تروریستها" برای دستیابی به آن از قلمرو تاجیکستان وارد شده بودند. به اعتقاد اکثر تحلیل گران این موضوع تصادفی نبود، زیرا کارخانه مذکور، که گفته می شود برخی از تاسیستاتش در قلمرو تاجیکستان می باشند ، باعث نگرانی و تشویش تاشکند است. همین تحلیل گران ورود "تروریستها" به این محل را یک علامت رمزی و بامعنی از طرف مقامات امنیتی ازبک ، تعبیر می کنندروشنی در آخر تونلدر نشست اخیر آستانه ، که با حضور روسای جمهور آسیای مرکزی و به منظور بررسی مسائل مربوط به دریاچه آرال برگذار گردید ، اسلام کریم اف علیرغم تاکید نورسلطان نظربایف ، میزبان این نشست وبر خلاف برنامه نشست به مسائل هیدروانرژی پرداخت ، که باعث اعتراض شدید رئیس جمهوری تاجیکستان گردید.
در زمستان امسال، در شرایطی، که مردم تاجیکستان از سرما رنج می بردند، مسئولان استان سغد در راستای منافع مردم ازبکستان تولید نیروی برق را کاهش دادند، تا آب بیشتری در آب انبار قره قروم ذخیره شود و کشاورزان ازبک در تابستان با کمبود آب رو به رو نشوند. از سوی دیگر دولت تاشکند روزهای 29-30 آوریل میزبان نشست کمیسیون مشترک دو کشور بود، که در آن توافق های مهمی در راستای حل مشکلات دو کشور حاصل شد. پس راه حل وجود دارد ! هیچ ضرورتی به کشاندن پای بیگانگان به منطقه برای "قضاوت" و "داوری" نیست. دو همسایه می توانند به راحتی مشکلات همدیگر را بررسی و حل و فصل کنند. اما این نکته را نیز باید تاکید کرد ، که کمک گرفتن از کشورهای خارجی و نهادهای منطقه ای، هر دولتی را وابسته به دیگران خواهد کرد و این وابستگی در کنار تکرار سرنوشت ساآکشویلی، زمینه گرفتاری های مردم همان کشور به بیگانگان را بیشتر فراهم خواهد کرد.