مهندسی افکار عمومی طرح تحول اقتصادی

دکتر مهدی حنطه ـ استاد دانشگاه
22 بهمن ماه 1386، ریاست محترم جمهور در سخنرانی راهپیمایان میلیونی این روز، خبر از جراحی بزرگ اقتصاد ایران داد و به مثابه تحول انسان ها در سال جدید، تغییر، تحول و دگرگونی نظام های اقتصادی استیلایافته بر کشور در طول سالیان متمادی را در سال 1387، نوید داد. تحول نظام ها در بطن خود، تحول در قلوب انسانی از یک طرف و تحول در اندیشه طراحان و تصمیم سازان و تصمیم گیران را از سوی دیگر طلب می کند. ایرانیان سال 1387 خورشیدی را در عرصه اقتصاد با این امید و آرزو آغاز کردند. ریاست محترم جمهوری در چند برنامه تلویزیونی، ابعاد و شقوق مختلف این جراحی بزرگ را برای مهمترین ذینفعان آن که همان مردم باشند، تشریح و کالبدشکافی نمود.
بازخوانی محورهای هفتگانه طرح تحول اقتصادی که شامل بازتعریف نظام بهره وری، هدفمند کردن یارانه ها، اصلاح سیستم اخذ مالیات، بهبود وضعیت گمرکات، اصلاح ساختار نظام بانکی، تهیه نظام توزیع کالاها و خدمات و ارزشگذاری پول ملی می باشد، بیانگر آن است که در نهایت منافع حاصل از این جراحی بزرگ در حوزه های مذکور، مردم و نسل های آتی خواهند بود و بدیهی است که انجام بهتر این جراحی بزرگ، بدون همراهی این ذینفعان نیز امکان پذیر نخواهد بود و نتایج مطلوب را در زمان از پیش تعیین شده به همراه نخواهد داشت. در یک تمثیل ساده، تمرین تیم پزشکان در مواجهه با یک شخص بیمار که تمام ابعاد بیماری او شناخته شده است، بدون همراهی روحی و درخواست خود بیمار، لزوماً موفقیتی نخواهد داشت و این بیمار به فرایند زندگی بحرانی خود ادامه خواهد داد.در طول سال 1387 جهت روشن شدن ابعاد این جراحی بزرگ اقتصادی، تصمیم سازان و تیم کارشناسی این طرح زوایای مختلف آن را برای اصحاب اندیشه، سیاستمداران و اقتصاددانان مورد بررسی قرار دادند. بررسی روندهای گذشته محورهای طرح تحول، شرایط حال و پیش بینی شرایط آتی در صورت باقی ماندن در وضع حال توسط تیم کارشناسی طراحی و جهت روشن شدن و افزایش درجه دقت آن، برای حوزه های مختلف اندیشه ورزی در عرصه های اقتصادی، اجتماعی و... تشریح شد.
به جرات می توان گفت که طرح تحول اقتصادی به مثابه برنامه های توسعه کشور از یک وفاق کارشناسی و خرد جمعی بسیار بالایی برخوردار بوده، به نحوی که تمامی کارشناسان از تمامی نحله های فکری، مهر تایید بر کلیات و ابعاد و اجرای آن زده اند. به دیگر سخن مشروعیت و مقبولیت کارشناسی این طرح که حاصل انباشت سال ها تجربه کارشناسان در عرصه اقتصاد ایران بوده، تامین شده است و لذا اجرای این طرح به صورت یک مطالبه عمومی از سوی کارشناسان مطرح شده است.از منظر دیگر در طول سال 1387، نهادهای مختلف حاکمیت نیز درخصوص ابعاد گوناگون طرح تحول اقتصادی و بویژه مسئله هدفمند کردن یارانه ها، نظرات خود را مطرح و باعث غنی تر شدن آن جهت تدوین و اجرای عالمانه آن شدند. اهمیت طرح و اجرای این جراحی بزرگ به اندازه ای بود که مقام معظم رهبری نیز در بیانات خود، طرح این موضوع را شجاعانه عنوان کرد و بر اجرای آن بدون عجله و شتابزدگی تاکید نمود. از سوی دیگر نهادهای مختلف از جمله مجمع تشخیص مصلحت، مجلس، اتاق بازرگانی و سایر نهادهای پژوهشی و تحقیقاتی در درون حاکمیت نیز بر اهمیت و اجرای هدفمند و سیستمی آن مهر تایید زدند.
از این منظر نیز می توان گفت که یک مشروعیت و مقبولیت نهادی و حاکمیتی نیز از صدر تا ذیل آن در مواجهه با طرح تحول اقتصادی فراهم شده و اجرای این طرح پس از سال ها فراز و فرود کارشناسی آن، تبدیل به یک مطالبه عمومی در بین اصحاب سیاست نیز شده است. بدیهی است این اجماع کارشناسی و حاکمیتی بدون در نظر گرفتن راس سوم این مثلث که همان ذینفعان اصلی یعنی مردم هستند، لزوماً نتایج از پیش طراحی شده را به همراه نخواهد داشت.در نظر گرفتن مطالبات ذینفعان از یک سو و انعکاس نتایج مطلوب حاصل از این جراحی بزرگ به مردم از سوی دیگر، از اهمیت ویژه و استراتژیکی در طرح تحول اقتصادی برخوردار می باشد. بازخوانی تمام برنامه های توسعه قبل از انقلاب و عمدتاً برنامه های توسعه بعد از انقلاب بیانگر آن است که گرچه برنامه های بسیار خوب با اهداف آرمانی طراحی شده اند، گرچه اجماع نسبتاً مناسب کارشناسی پیرامون این برنامه ها ایجاد شده ولی برنامه ها از فقدان آگاهی رسانی و اطلاع رسانی به افکارعمومی رنج برده اند و لذا برنامه ها در اجرا، عملاً با یک ناکارآمدی مواجه بوده اند و همراهی روحی و روانی این بیمار یعنی جامعه را به همراه نداشته اند گرچه پیکره جسمی این بیمار، همواره مورد اصابت تیغ جراحی پزشکان قرار گرفته است.به جرات می توان اشاره کرد که جنبه های سخت افزاری طرح تحول اقتصادی به خوبی مورد بررسی و کالبدشکافی قرار گرفته و روح رویکرد سیستمی بر پیکره آن دمیده شده است ولی لازم و ضروری است که جنبه های نرم افزاری این طرح نیز مورد توجه جدی قرار گیرد. از مهمترین جنبه های نرم افزاری طرح تحول اقتصادی، اقناع سازی افکار عمومی و جهت دادن به انتظارات مردمی از طریق رویکرد مهندسی افکار عمومی می باشد. رویکرد دیپلماسی عمومی در طرح تحول اقتصادی باید به گونه ای طراحی، تدوین و اجرا شود که اجرای این طرح به صورت جدی از سوی خود مردم یعنی ذینفعان به عنوان یک مطالبه عمومی از حاکمیت خواسته شود. همسویی، همراهی و همپیوندی مردم در این جراحی بزرگ، بسیاری از هزینه های مستقیم و غیرمستقیم اجرای این طرح را کاهش خواهد داد.
چرا که خود مردم ذینفع اصلی آن هستند. تجربه همراهی مردم شریف ایران زمین در طول سال های بعد از انقلاب در عرصه های مختلف به اثبات رسیده و این جامعه را از گزند دشمنان مصون داشته است. همراهی مردم در طول سال های دوران دفاع مقدس، همراهی با آرمان های اصیل انقلاب در مواقع بحرانی، بسیج سازندگی و همگرایی مردم با حاکمیت درخصوص مسئله اصلی سیاست خارجی ایران در سال های اخیر یعنی انرژی هسته ای، افتخار بسیار بزرگی است که در ادبیات توسعه تحت عنوان سرمایه اجتماعی یاد می شود.جهت اقناع سازی در تمامی طبقات اجتماعی باید با زبان خود مردم از شیوه های مختلف استفاده نمود. دهه چهارم انقلاب را می توان با همراهی بسیار حماسی مردم در اجرای این طرح آغاز کرد و برگی دیگر از مشروعیت و مقبولیت مردمی را در شروع دهه پیشرفت و عدالت که آرمان اصلی طرح تحول اقتصادی نیز می باشد، ورق زد.