سازوکار و اقتصاد دزدان دریایی سومالی

نویسنده: پیتر فن
اداره بین‌المللی دریانوردی گزارش می‌دهد که درسال 2008 جمعاً 293 حادثه راهزنی دریایی در دنیا به وقوع پیوسته که 111 مورد آن در کرانه های سومالی بوده است. این آمار نسبت به سال 2007 دو برابر افزایش نشان می‌دهد. طبق همین گزارش، سال 2009 آغاز تلخ‌تری داشته و تا حال حاضر (نیمه دوم ماه آوریل) وقوع بیش از 12 راهزنی در کرانه‌های سومالی ثبت‌ شده است.‏
اما راهزنان دریایی سومالی اخیراً به موقعیت برتر خود دست نیافته‌اند. واقع امر آن که اوضاع این دزدان کاملا عکس آن چیزی است که در رسانه‌ها گزارش شده و مردم تصور می‌کنند. کار آنان به تعبیری پروژه بزرگی است که چندین و چند گروه در آن مشارکت دارند. دو پایگاه دزدان دریایی در «ایل» واقع در منطقه شمال شرق، و در «خاراردیر» واقع در مرکز شمالی وظیفه تامین و تدارک آنان را برعهده دارد. چند فروند کشتی مادر در فاصله زیادی از ساحل در عملیات هستند. قایق‌های تندرو از این کشتی‌ها جدا شده و به کشتی‌های تجاری حمله‌ور می‌شوند. در سرتاسر سواحل سومالی هم نقاط خاصی به‌طور مخفی تعیین شده که فقط دزدان دریایی از این نقاط اطلاع دارند. این نقاط برای تأمین فوری مایحتاج دزدان و تحویل گرفتن اموال و افرادی تدارک شده که قایق‌ها احیاناً از کشتی‌های بزرگ تجاری می‌ربایند. از همین نقاط مخفی و محرمانه، شبکه راهزنی‌ها اداره می‌شود و کارهای مختلف مرتبط با شبکه در خشکی نیز سامان می‌یابد.
بان کی‌مون دبیرکل سازمان ملل متحد درگزارش خود به شورای امنیت اعلام کرد که شبکه راهزنان دریایی سومالی از حیث توان نظامی و برخورداری از منابع، با مقامات رسمی آن کشور رقابت می‌کند.‏
اما راهزنان دریایی سومالی افزون بر آن که دارای سازمان قوی خوبی هستند، قابلیت همراهی با تحولات در منطقه استراتژیک شاخ آفریقا را نیز دارا می‌‌باشند. در وصف قابلیت‌های آنان همین بس که اجتماع نیروهای دریایی چندین کشور در منطقه نتوانسته آنان را متوحش ساخته و از ادامه کارها باز بدارد. تنها کاری که کرده‌اند این بوده که عملیات خود را به نقاط پرت افتاده‌تر دریا منتقل کرده‌اند تا احتمال برخورد با گشت‌های بین‌المللی منتفی گردد. از طرفی شعاع عملیات راهزنی را هم مرتب بیشتر و بیشتر می‌کنند تا آن که در ماه‌های اخیر وارد آب‌های غرب اقیانوس هند شده‌اند. کشتی‌های مادر که عملیات راهزنی را زیر حمایت خود دارند شکل و شمایل کشتی‌های ماهی‌گیری دارند و همین نکته موجب می‌شود گشت‌های نیروهای بین‌المللی سردرگم شده به آنها ظنین نگردند. این کشتی‌ها حتی برای سوخت‌گیری به بندرهای کشورهای هم‌جوار می‌روند تا مورد هیچ‌گونه سوءظنی قرار نگیرند. (در گزارش بان‌کی‌مون آمده بود که دو فروند از این کشتی‌ها در بندری در یمن دیده شده‌اند.)
ماهیت راهزنی دریایی
راهزنی دریایی به لحاظ تاریخی، جرمی است که بر فرصت‌ها استوار است. امروز در تمام کره زمین نقطه‌ای را که همچون سومالی در واقع فاقد دولت باشد، مشکل بتوان یافت. در این مملکت هابزی1 همه اقسام آدم‌ها در اقتصاد سیاسی راهزنی دریایی دارای سهام هستند. تاجران ثروتمند سومالیایی پول خود را صرف خرید کشتی‌های بزرگ (کشتی‌های مادر) برای دزدان دریایی و اجیر کردن افراد برای عملیات راهزنی در دریاها می‌کنند. اما همه این افراد فقط در دریاها به کار گرفته نمی‌شوند. عده‌ای از آن‌ها موظف می‌شوند در بندرها مستقر شده در باره کشتی‌ها، تجهیزات دفاعی و نفرات آن، نوع بار آن، و دیگر مسائل مربوطه خبرگیری کنند. این خبرها وارد شبکه راهزنان می‌شود و آنان براساس خبرهای رسیده درباره عملیات راهزنی تصمیم می‌گیرند، هدف خود را انتخاب می‌کنند و مسیر مناسب برای راهزنی را هم انتخاب کرده وارد عملیات می‌شوند. مثلاً کشتی آمریکایی «مرسک آلاباما» بندر جیبوتی را به سوی «مومباسا» در کنیا ترک کرد. همین یک خبر کافی بود تا راهزنان را به دنبال این کشتی به راه اندازد. سامانه‌های ناوبری الکترونیک خود کشتی، رادار، و دیگر تجهیزات دارای فناوری پیشرفته مستقر در کشتی، خود بهترین راهنمای راهزنان است.
هر بار که راهزنان موفق به ربودن یک کشتی می‌شوند ابتدا آن را به یکی از پایگاه‌های خود هدایت می‌کنند. آنگاه مذاکره بین ربایندگان با نمایندگان مالک و بیمه‌کننده کشتی آغاز می‌گردد. در نهایت باج مورد نظر که در این روزها نوعاً یک میلیون دلار است باید مستقیم و توسط واسطه‌ای که مورد توافق قرار گرفته به کشتی ربوده شده رسانده شود.
مبلغ باج البته استثنائاتی هم دارد. مثلا راهزنان از دو کشتی اوکراینی که در ماه‌های اخیر ربوده شد به ترتیب 2/3 میلیون و 3 میلیون دلار باج گرفتند. این هردو کشتی حامل سلاح و مهمات بود. از یک نفتکش غول‌پیکر سعودی هم 3 میلیون دلار اخذ کردند.
فراگرد عملیات
در فراگرد راهزنی دریایی، عده زیادی دست به دست هم داده ایفای نقش می‌کنند. بازرگانان ثروتمند کشتی‌های بزرگ را می‌خرند، راهزن و دیگر عوامل لازم را استخدام می‌کنند، افرادی مامور خرید و انتقال و تامین سوخت کشتی‌ها هستند، مخبرین زیادی در خشکی و دریا، شبانه‌روز سرگرم گرد آوردن خبرها و اطلاعات هستند، شبکه‌ای از افراد و تجهیزات ارتباطی، خبرها را به راهزنان می‌رساند، به افرادی که در کشتی‌ها و روی آب مستقر هستند هم باید توسط قایق‌ها و افراد دیگر تدارکات لازم رسانده شود.
همه عناصر این شبکه گسترده و عظیم در صورتی که به چنگ پلیس در هر کشوری بیفتند، می‌توانند اطلاعات زیادی از سازوکار راهزنی دریایی به ماموران بدهند، اما همه این عناصر به یک اندازه متهم و مجرم نیستند. مثلاً حامیان مالی راهزنان دریایی در صورتی که اسناد و مدارک کافی درباره فعالیت‌هایشان گردآوری شود از متهمان اصلی می‌باشند. مالکان کشتی‌های ربوده شده و بیمه‌گران هم به علت باجی که می‌پردازند در این فراگرد متهم شناخته می‌شوند. پرداخت باج سبب می‌شود که در سومالی هر روز افراد جدیدی رغبت کرده به سوی راهزنان دریایی کشیده شوند.‏
وقتی باج گرفته شده تقسیم می‌شود همه آنان که از آن سهمی می‌برند هم در مظان اتهام قرار دارند. مقامات سیاسی در دو منطقه ایل و خاراردیر سومالی، و برخی از اعضای گروه «شباب» که ارتباطاتی با شبکه عظیم راهزنان دریایی پیدا کرده‌اند، از دیگر متهمان می‌باشند. مقامات سیاسی دو منطقه فوق‌الذکر از آن جهت متهم شناخته می‌شوند که بخش‌هایی از شبکه راهزنان، آزادانه در قلمرو اداری و سیاسی آنان فعالیت می‌کند. حال آن که این مقامات می‌توانند این بخش‌ها از شبکه را دستگیر و قلع و قمع نمایند. پرداخت و دریافت باج در قوانین بین‌المللی ممنوع شناخته شد. و بر این مبنا می‌توان از این زوایه هم طرح دعوا کرد.
اما راهزنی دریایی در سومالی کسب و کاری است که هنوز علی‌رغم دشواری‌هایش رو به شکوفایی می‌رود.
راهزنی دریایی در جوامعی که محل استقرار خلاف‌کاران است آثار مالی به سزایی دارد و به همین علت، قلع و قمع آن، مادام که سامانه سیاسی و امنیتی مناسب برای اداره امور و ازاله بی‌قانونی مستقر نشده، امکان‌پذیر نخواهد بود. امروز بساط راهزنان دریایی در سومالی به جایی رسیده که جمع کردن آن جز با همیاری سازمان‌های بین‌المللی از قبیل سازمان ملل متحد، اتحادیه افریقا، و اشتراک مساعی نهادهای ملی و فراملی، ممکن تصور نمی‌شود. ریشه‌کنی راهزنی دریایی از خاک سومالی به چیزهای دیگری بیش از زور نیازمند است.