استراتژی آمریکا در ترکیه

اظهارنظر اوباما درباره اسلام در سفر اخیر او به ترکیه و تاکیدش بر اینکه آمریکا با اسلام مشکلی ندارد، با هدف نشان دادن تغییر لحن دولت جدید آمریکا و فاصله گرفتن آن از نحوه عملکرد این کشور در دوران جورج بوش بیان شد. روحیه تهاجمی بوش در مورد عراق و جنگ علیه تروریسم و جنگ صلیبی بنیادگرایی مسیحی، موجب بروز خشم عمویم نسبت به ایالات متحده در سراسر خاورمیانه شد. در خود ترکیه نتایج نظرسنجی‌های عمومی در روزهای پایانی دولت بوش حاکی از آن بود که تنها 9 درصد مردم این کشور، دیدگاه مثبتی درباره آمریکا دارند.
این را که آیا تلاش اوباما برای بهبود وجهه امپریالیسم آمریکا، موجب حفظ منافع واشنگتن در ترکیه خواهد شد، آینده مشخص می‌کندو سفر دو روزه رئیس‌جمهور ایالات متحده به آنکارا و استانبول، در پی حضور وی در اجلاس سران گروه 20 در لندن، اجلاس سران کشورهای عضو ناتو در استراسبورگ فرانسه و اجلاس سران کشورهای اتحادیه اروپا در پراگ انجام شد. حضور و شرکت اوباما در تمام این اجتماعات، با هدف لاپوشانی اختلافات جدی اروپا و آمریکا صورت گرفت، گرچه وی در دستیابی به اهداف مهم خود از سفر به اروپا ـ ترغیب اتحادیه اروپا به ارائه محرک‌های مایل با هدف تقویت اقتصاد ایالات متحده و اعزام نیروهای بیشتر این اتحادیه به افغانستان ـ ناکام ماند.
اوباما در سخنرانی خود در مجلس ترکیه، بر تاریخ روابط کشورش با ترکیه و به خصوص روابط نزدیک واشنگتن با ارتش ترکیه ـ که از سال 1960 به این سو 4 بار کودتا کرده است ـ تاکید کرد. وی در این سخنرانی گفت: رابطه دوستانه ما پس از جنگ جهانی دوم شکوفا شد، هنگامی که پرزیدنت ترومن تعهد ملت را برای دفاع از آزادی و استقلال ترکیه اعلام کرد و ترکیه به پیمان ناتو پیوست. نیروهای نظامی ترکیه در این مدت دوشادوش ما، ‌از شبه‌جزیره کره گرفته تا کوزوو و تا کابل جنگیده‌اند. ما در کنار یکدیگر آزمون بزرگ دوران جنگ سرد را با سربلندی پشت سر گذاشتیم.
حفظ این همکاری نظامی قطعا از اهداف و انگیزه‌های سفر اوباما به ترکیه بوده است. ترکیه 1200 نظامی خود را به افغانستان برای شرکت در عملیات اشغال این کشور به رهبری آمریکا، اعزام کرده و از لحاظ تعداد نیروهای اعزامی، دومین کشور عصر ناتو محسوب می‌شود. علاوه بر این، پایگاه هوایی اینجرلیک در جنوب ترکیه از مراکز عمده تدارکات و پشتیبانی از نیروهای آمریکایی در عراق و افغانستان و نیز پایگاه استراتژیک نیروی هوایی آمریکا برای انجام عملیات در خاک عراق به شمار می‌آید.
این در حالی است که پایان یافتن جنگ سرد و خط‌مشی تهاجمی ایالات متحده در خاورمیانه، روابط و تعهدات ترکیه با ناتو و آمریکا را مورد سؤال قرار داده است. از سال 2003 به این سو تنش در روابط آنکارا و واشنگتن (پس از آنکه مجلس ترکیه به درخواست آمریکا برای استفاده از خاک این کشور در عملیات اشغال عراق پاسخ منفی داد) شکل گرفته است. آن زمان ترکیه از آن بیمناک بود که سرنگونی صدام حسین موجب دامن زدن به موج استقلال‌طلبی کردها ـ ‌نه تنها در شمال عراق، بلکه در سراسر مناطق مرزی خود با این کشور ـ شود.
شکاف در روابط بین ترکیه و آمریکا در آگوست سال گذشته نیز در پی درگیری بین روسیه با گرجستان بار دیگر آشکار شد. در حالی که سایر اعضای ناتو،‌ روسیه را به خاطر حمله به همسایه جنوبی‌اش محکوم و حمایت خود را از تمامیت ارضی گرجستان اعلام کردند، ترکیه موضع بی‌طرفانه‌ای را در پیش گرفت.
آن زمان رجب طیب اردوغان، نخست‌‌وزیر ترکیه اعلام کرد: برخی‌ها می‌کوشند که ما را به سوی آمریکا بکشانند و برخی دیگر تلاش می‌کنند تا ما را به سوی روسیه برانند... در یک طرف آمریکا قرار دارد که از نزدیک‌ترین متحدان ما است و در طرف دیگر روسیه است که روابط تجاری مهمی با ما دارد.... من اجازه نمی‌دهم که ترکیه به این سو و آن سو کشانده شود. ما در چارچوب منافع ملی کشورمان حرکت خواهیم کرد.
همچنین ترکیه در دوران حکومت حزب عدالت و توسعه ـ که ریشه در جنبش اسلامی این کشور دارد ـ روابط نزدیکی با ایران و سوریه ـ که مورد خشم و طرد ایالات متحده قرار دارند ـ و نیز جنبش فلسطینی حماس که نام آن در فهرست سازمان‌های تروریستی دولت آمریکا قرار دارد، برقرار کرده است. در این حال آنکارا روابط نزدیک نظامی و اقتصادی خود را با اسرائیل نیز حفظ کرده است؛ اگرچه اردوغان ماه گذشته و در یک بحث آزاد که در حاشیه اجلاس اقتصاد جهانی در داووس سوئیس برگزار شد، طی مناظره‌ای با شیمون پرز ـ رئیس‌جمهور اسرائیل ـ به شدت از محاصره 3 هفته‌ای غزه در ماه‌های ژانویه و فوریه انتقاد کرد؛ اقدامی که موجب افزایش محبوبیت وی در ترکیه شد.
باراک اوباما در سخنرانی خود در مجلس ترکیه به این شکاف‌ها اشاره و تلاش کرد تا خط‌مشی خارجی ایالات متحده را در دوره حکومت خود متعادل‌تر نشان دهد. وی درباره نزاع اسرائیل و فلسطین چنین گفت: بگذارید شفاف بگویم که ایالات متحده از هدف ایجاد دو کشور ـ‌ اسرائیل و فلسطین ـ حمایت می‌کند؛ دو کشوری که باید در صلح و امنیت در کنار یکدیگر زندگی کنند... این هدفی است که دو طرف در نقشه راه و در کنفرانس آناپولیس با آن موافقت کرده‌اند و هدفی است که من به عنوان رئیس‌جمهور آمریکا با جدیت پیگیر تحقق آن خواهم بود.
به باور بسیاری از صاحب‌نظران، مخاطب این سخن اوباما، دولت جدید اسرائیل به رهبری بنیامین نتانیاهو است که خاطرنشان کرده تمایلی به پیگیری مذاکرات برای ایجاد کشور فلسطینی ندارد.
اظهارات رئیس‌جمهور آمریکا در آنکارا بلافاصله با واکنش تند گیلاداردان، وزیر حفاظت از محیط زیست اسرائیل مواجه شد که رابط بین دولت نتانیاهو و کنست (مجلس اسرائیل) نیز محسوب می‌شود. اردان تصریح کرد: اسرائیل از اوباما دستور نمی‌گیرد... شهروندان اسرائیلی با برگزیدن نتانیاهو نشان دادند که نمی‌خواهند ایالت پنجاه و یکم آمریکا باشند.
تنش‌های بین ترکیه، اتحادیه اروپا و ناتو در اجلاس ناتو در استراسبورگ در فرانسه نیز خود را نشان داد. در اجلاس مذکور، هیئت دیپلماتیک ترکیه ابتدا به شکلی جدی با انتخاب آندرس فوگ راسموسن، نخست‌وزیر دانمارک به عنوان دبیر کل جدید پیمان آتلانتیک شمالی مخالفت کرد. مخالفت و اعتراض ترکیه ریشه در موضوع جنجال‌برانگیز چاپ کاریکاتورهای ضداسلامی در یک روزنامه دانمارکی در سال 2005 و بی‌تفاوتی راسموسن (به باور کشورهای اسلامی) نسبت به خشم عمویم مسلمانان و نیز فعالی شبکه تلویزیونی روژ در این کشور (شبکه‌ای که آنکارا آن را به فعالیت تبلیغاتی برای حزب کارگران کردستان (پ‌ک‌ک) که یک گروه جدای‌طلب مسلح کرد است متهم می‌کند) داشت.
ترکیه اعلام کرد که با انتخاب راسموسن کنار نخواهد آند و تنها هنگامی از موضع سرسختانه خود دست کشید که اوباما با پادرمیانی، یک پست مهم ناتو را به ترکه داد و دانمارک نیز متعهد شد که روند تعطیل کردن شبکه تلویزیونی مورد اشاره را آغاز کند.
این اتفاقات نشان‌دهنده نمایل فزاینده ترکیه برای استفاده ابزاری از عضویت خود در ناتو برای فشار آوردن به اتحادیه اروپا و پیوستن به آن است. این در حالی است که پیش از این آنکارا از دستورات نظامی ناتو برای استقرار نیرو در کوزوو و افغانستان به خاطر همکاری با اتحادیه اروپا سر باز زده بود.
باراک اوباما در چارچوب تلاش خود برای بهبود روابط آمریکا و ترکیه، با قرار دادن نام «پ‌ک‌ک» در کنار القاعده، از تهدید مشترک دو کشور از سوی تروریسم سخن به میان آورد: هیچ بهانه‌ای برای فعالیت تروریسم علیه هیچ ملتی قابل قبول نیست. به عنوان رئیس‌جمهور آمریکا و به عنوان یک متحد ترکیه در ناتو، تضمین می‌کنم که شما از حمایت ما در مواجهه با فعالیت‌های تروریستی «پ‌ک‌ک» برخوردار خواهید بود.
نکته دیگر یکه در سخنان اوباما در ترکیه قابل تامل است تاکید بر نقش ترکیه به عنوان مسیر خط لوله‌ای است که غرب را ـ با دور زدن روسیه ـ به منابع عظیم انرژی در حوزه دریای خزر مرتبط می‌کند.
وی در این‌باره چنین گفت: ایالات متحده از نقش محوری شما به عنوان یک کریدور انتقال نفت و گاز طبیعی از شرق بع غرب حمایت می‌کند. این موضوع در دوره مبارزات انتخاباتی سال گذشته به شکلی جدی از سوی زبیگنیو برژینسکی و برنت اسکو کرافت ـ دو مشاور سابق امنیت ملی کاخ سفید ـ مورد تاکید قرار گرفته بود.
اما در نهایت چنان به عمق این تغییرات ظاهری برویم، دولت اوباما به همان اندازه دول بوش، پیگیر منافع ژئوپلیتیک و اقتصادی الیگارشی (طبقه نخبگان حاکم) مالی آمریکا است. در سفر اخیر رئیس‌جمهور ایالات متحده به ترکیه و اروپا، آنچه آشکار به نظر می‌رسید، تلاش برای تداوم رهبری آمریکا بر بازارها و منابع استراتژیک ـ بالاتر از همه منابع انرژی ـ بود؛ هدفی که موجب به راه انداختن دو جنگ افغانستان و عراق شد. اینک با توجه به وخیم‌تر شدن بحران اقتصادی، به نظر می‌رسد که این انگیزه و جاه‌طلبی طبقه حاکم ایالات متحده، تهدید بالقوه آغاز جنگ‌های خونین دیگری را در بر دارد.