سیاست خارجى روسیه در آستانه تحولى دیگر

گروه بین‌الملل
معمولاً سیاست خارجى همه کشورها کمابیش در موضوعات و سطوح گوناگون دچار تحول و دگرگونى مى شود و به ندرت ثابت مى ماند و از این رو، سیاست خارجى کشورى چون روسیه نیز دستخوش تحول مى شود، اما شاید کمتر کشورى مانند روسیه طى 20سال اخیر، این گونه دچار تحولات و دگرگونى هاى متعدد چه در نظر و دکترین و چه در عمل و اجرا بوده است، تا جایى که اخیراً نیز پوتین در نشستى با سفرا و نمایندگان روسیه در سازمان هاى بین المللى از آن ها درخواست نمود، تا ظرف سه ماه آینده پیشنهادات و طرح هاى خود را براى بازنگرى در سیاست خارجى کشورشان ارایه دهند.
اساساً روس ها به شدت پایبند سند و دکترین هستند و براى هر موضوعى و زمینه اى سند، دکترین، مفهوم، تدبیر و قانون مى نویسند. مثلاً اولین سند دکترین نظامى در روسیه سابقه اى حدوداً صد ساله دارد و در سال هاى دهه ،1910در دوره تزار تلاش شد، سند دکترین نظامى براى ارتش نوشته شود و به ویژه از 1920به بعد به طور مرتب چنین سندى تدوین و تصویب شده است. اینک نیز براى موضوعات امنیت ملى، سیاست خارجى، سیاست دفاعى، سیاست رسانه اى و... سند ملى و دکترین وجود دارد. در مورد سیاست خارجى در 20سال اخیر نیز پس از هر تحولى و در واکنش به هر موضوعى سند سیاست خارجى بازبینى و بازنویسى شده است.
نخستین بار طى 20سال اخیر، گورباچف در سال 1987با «اندیشه نوین سیاست خارجى» جهت گیرى ضد سرمایه دارى سیاست خارجى روسیه را به همکارى با غرب براى امنیت مشترک تغییر داد و یلتسین در سال ،1991کار را به همگرایى با غرب کشاند و در سند تدبیر سیاست خارجى سال هاى 93-1992 این موضوع بازتاب یافت.
در سال 1996جهت گیرى سیاست خارجى روسیه به سوى شرق گرایش یافت و سرانجام در سال ،2000در سند «تدبیر سیاست خارجى» جدید، غرب به عنوان مساله، نگرانى و تهدید مطرح شد. پس از 11سپتامبر ،2001روسیه و امریکا وارد همکارى استراتژیک شدند، اما از سال 2003به بعد، روس ها نسبت به اقدامات امریکا بسیار نگران شده و اینک به دنبال حوادث دو سال اخیر (از انقلاب هاى رنگین تا تقابل با اکراین و گرجستان بر سر انرژى و پایگاهاى نظامى)، موضوع دارد جدى تر از نگرانى صرف مى شود. به هر حال، پس از پنج سال که فضاى روابط روسیه با امریکا و حتى جهان عمدتاً تحت تاثیر 11سپتامبر بوده است، اینک مسکو مى کوشد که دستور کار و چهارچوبى جدید براى سیاست خارجى برگزیند.
پوتین در نشست با سفرا و نمایندگان روسیه در سازمان هاى بین المللى گفت: «کشورمان مایل است روابط خود را هم با بعضى از کشورهاى آسیایى و از جمله با هند و چین و هم در چارچوب سازمان هاى منطقه اى، تحکیم کند.
روابط دوستانه با چین حالت همه جانبه اى یافته است که ما هدف اصلى خود را در آن مى بینیم که از دستاوردهاى آن براى گسترش مشارکت بهره بگیریم.»
او همچنین از سازمان همکارى شانگهاى به عنوان نمونه اى خوب از تعامل دو کشور یاد کرد. پوتین در مورد همکارى با هند اظهار داشت: «باید در آینده نزدیک، حجم تجارت و سرمایه گذارى هاى متقابل و نیز همکارى در زمینه انرژى و سایر عرصه ها و از جمله در بخش نظامى فنى را افزایش داد.»
وى سپس به اهمیت تقویت روابط آسیایى در سطوح مختلف اشاره کرده و گفت: «به نفع ماست به طور روزافزونى در همگرایى منطقه اى از طریق مجامع و مکان هاى مربوطه از جمله سازمان همکارى اقتصادى اقیانوس آرام، آسه آن و... شرکت کنیم.»
در واقع آقاى پوتین بدین وسیله سمت و سوى کلان پیشنهادات سفرا و نمایندگان را نیز مشخص کرد تا آن ها در چارچوب تقویت همکارى منطقه اى شرقى و آسیایى به ارایه دیدگاه هاى خود بپردازند. البته محور اصلى این بازنگرى عمدتاً مسایل اقتصادى و مبادلات تجارى است، اما آنچنانکه خود پوتین اشاره کرد، همکارى ها به سطوح دیگر نیز سرایت مى کند و لذا سمت و سوى آن در بلندمدت، توازن بخشى به روابط با اروپا و امریکا خواهد بود.
به طور کلى روسیه طى سال هاى اخیر توجه زیادى به همکارى هاى اقتصادى نشان داده است و در این زمینه نیز کالاهایى چون نفت، گاز و اسلحه از جایگاه مهمى برخوردارند. روس ها از این کالاها براى مجموعه اى از همکارى ها با کشورهاى مختلف استفاده کرده اند. به ویژه در عرصه انرژى، مسکو بر کشورهاى همجوار چون اوکراین و گرجستان فشار آورده و با چین وارد طیفى از همکارى ها شده است.
شرکاى نخست روسیه در زمینه خرید جنگ افزار، به ترتیب کشورهاى چین، هند و ایران هستند، حتى کشورهاى عرب (امارات و عربستان) نیز اخیراً به جرگه وارد کنندگان سلاح و تکنولوژى نظامى از روسیه پیوسته اند. از این رو به نظر مى رسد که روسیه با گسترش و تحکیم پیوندهاى اقتصادى خود با کشورهاى آسیایى و تبدیل آن به یک جهت گیرى جدید، قصد دارد که از آن به عنوان پایه اى براى همکارى در دیگر سطوح بهره گیرد.