جایگاه استراتژیک جهان اسلام در دنیاى امروز

دکتر محسن طلایى ابتدا در مورد جهان اسلام و رویکردهاى راهبردى تازه از خارج به آن یادآور شد: به طور کلى پس از فروپاشى بلوک شرق سابق و حوادث یازده سپتامبر سال 2001 و پس از آن توجه به دین اسلام و آنچه که باورها و اعتقادات اسلامى شناخته مى شود جهان و به ویژه جهان غرب با روند فزاینده اى رو به توسعه بوده است. در این جهت، کارهاى مطالعاتى از نوعى شتابزدگى علمى در مسیر تعمیم پاره اى از یافته هاى تحقیقاتى به کل جهان اسلام آغاز و اخیرا به سمت دقت عملهایى هدایت شده که بر مبناى آن مى توان به تعامل و گفت وگو بین ادیان فرهنگها و تمدنها در آینده امیدوارتر بود.
وى در مورد اقدامات و فعالیتهاى مطالعاتى انجام شده مطالعات بنیاد آنیلى در ایتالیا را معتبر اعلام کرد و گفت: در همین رابطه کمیته سیاست خارجى و تجارت بین الملل پارلمان کانادا بررسیهایى را از سال 2003تحت عنوان شناخت روابط کانادا با کشورهاى جهان اسلام آغاز و پس از یکسال حاصل این تلاشها را در ماه مارس 2004منتشر ساخت که به دلیل دیدگاه کلان آن به جهان اسلام و بررسیهاى موردى آن درباره بازیگران مهم این جهان شایسته توجه ویژه است.
طلایى در مورد پیش فرضهاى این مطالعه با یادآورى اینکه کشورهاى جهان اسلام به مجموعه اى از کشورهاى داراى اکثریت مسلمان و اقلیت با اهمیت مسلمان اطلاق مى شود که جمعا 4/1نفر از نفوس جهان را به خود اختصاص مى دهند افزود: از این رو جهان اسلام کشورهایى نظیر هند را نیز در بر مى گیرد که کشور اسلامى نیست ولى با اقلیت مسلمان خود داراى جمعیت مسلمانى بیش از چند کشور بزرگ عربى در خاورمیانه است. علاوه بر آنکه این جهان کشورهایى را که در آنان جامعه مسلمان درحال رشد است را نیز در برمى گیرد، نظیر کانادا.
وى با تاکید بر اینکه تمامى مسلمانان به امت اسلامى تعلق دارند اما به شدت از تعمیم دادن یافته هاى مطالعاتى احتمالى در یک نقطه از جهان اسلام به سایر کشورهاى اسلامى باید خوددارى کرد گفت: این تعمیم بخشى مى تواند به اشتباهات در سیاستگذارى منجرشود. بر مبناى این تعریف جهان اسلام هر چیزى مى تواند باشد به غیر از همگنى بلکه بالعکس جهانى به شدت ناهمگن و در مواردى با اختلاف نظرها و عقاید جدى در ابعاد مختلف حقوقى ومذهبى همراه است. سفیر ایران در ژاپن گفت: رویکرد کشورهاى اسلامى نسبت به این دین نیز بسیار با یکدیگر متفاوت است. البته این به آن معنى نیست که منابع و عقاید مشترکى در میان کشورهاى اسلامى وجود ندارد بلکه هدف آن است که براى اجتناب از اشتباهات در امر سیاستگذارى نمى توان به دنبال اندازه هاى به اصطلاح «فرى سایز» در جهان اسلام بود.
وى در ادامه با اشاره به رشد اقلیت مسلمان در کشورهاى غربى تاکید کرد: در این کشورها هنوز شناخت عمومى در مورد اسلام و نفوذ آن در سراسر جهان کاملا محدود است. در سالهاى اخیر حجم عظیم فعالیتهاى رسانه اى و توجه عمومى جهان غرب متوجه تجلى ناآرامى هاى سیاسى ارتباط داده شده به اسلام به ویژه تروریسم و طالبان است. اما تمرکز منفى بر تنها یک مساله از یک واقعیت پیچیده کاملا به شناخت این واقعیت ضربه وارد ساخته است. براى مقابله با این مشکل راهى جز تعامل جدى با جامعه حقیقى مسلمانان وجود ندارد.
طلایى یادآور شد: جوان بودن جمعیت در بسیارى از کشورهاى جهان اسلام و نقش تعیین کننده اى که آموزش و پرورش براى تحقق پیشرفت در جوامع اسلامى بازى خواهد کرد موضوع استراتژیکى است. به تعداد وسیعى از مشاغل جدید براى جوابگویى به نیروى کار جدیدى که وارد بازارکار مى شوند نیاز است. شرایطى که اهمیت توسعه اقتصادى و سرمایه گذارى اجتماعى براى اجتناب از کاهش سطح زندگى جوامع اسلامى را بسیار بالا نشان مى دهد. در جهان اسلام چشم انداز توسعه اقتصادى داراى روابط تنگاتنگى با دموکراسى، آزادى، برابرى جنسى و آموزشى و شناخت جوامع اسلامى دارد.
وى در ادامه با تاکید بر جایگاه ارزشمند حقوق بشر در جوامع اسلامى گفت: بسیارى از صاحب نظران در مطالعه یاد شده بر این باور هستند که تعارضى میان حقوق بشر و دموکراسى با مبانى اسلام وجود ندارد. از این رو با قاطعیت در جهان اسلام مى توان از حقوق بشردفاع کرد. هیچ کشورى درجهان پاسخ همه سوالات را ندارد و ملل جهان از تلاشها و اشتباهات دیگران آموزش مى بینند از این رو از گفت وگو میان تمدنها و درون تمدنها باید دفاع کرد.
سفیر ایران در ژاپن در مورد موقعیت فعلى جهان اسلام با اشاره به اینکه مسلمانان تقریبا در 50کشور جهان از اکثریت بالایى برخوردار هستند و با جمعیتى معادل 500میلیون نفر در پاره اى از کشورهاى جهان در اقلیت زندگى مى کنند گفت: سازمان کشورهاى اسلامى تحت عنوان سازمان کنفرانس اسلامى در مجموع 57کشور عضو و سه عضو ناظر را در برمى گیرد. در سال 2002تولید ناخالص داخلى سرانه جهان اسلام بر حسب معادل قدرت خرید 8909(P.P.P) دلار بوده است. تولید سرانه در میان اروپا و آمریکا بالاترین و به ترتیب به 14114دلار و 14500دلار بالغ مى گردد. این رقم در میان کشورهاى اسلامى در آفریقا پایین ترین و درحد 1269دلار در سال 2002بوده است.
وى در ادامه گفت وگو افزود: در جهان اسلام کشورهاى اسلامى منطقه آسیا با رشد اقتصادى به طور متوسط 6 درصد نقش بسیار مهمى را در نفوذ مسلمانان در جهان بازى مى کنند. رشدى که در سال 2002بیش از2 برابر رشد اقتصادى جهان بوده است. 50درصد جمعیت4/1 میلیارد نفرى جهان اسلام نیز در آسیا زندگى مى کنند. در حال حاضر اسلام پس از مسیحیت دومین دین بزرگ اروپاست. مسلمانان اروپا تاکنون خیلى براى اعمال نفوذ در سیاست خارجى اروپا در قبال جهان اسلام و مسایل مورد توجه مسلمانان فعال نبوده اند، اما در مورد افزایش نقش آنها و نفوذشان کمتر مى توان تردید کرد.
وى با یادآورى اینکه 3 میلیون مسلمان در آلمان زندگى مى کنند که از این میان 2میلیون نفر ترک هستند گفت: عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا به علت پیوند مسلمانان این کشور با مسلمانان آلمان موضوع استراتژیک نزدیکى سیاست داخلى و خارجى را با پیامدهاى سیاسى مهمى مطرح مى کند.
طلایى گفت: فرانسه با 4 تا6 میلیون مسلمان بزرگترین جامعه مسلمان اروپا را داراست. سیاست خارجى فرانسه بر روابط با جهان غرب بیش از جهان اسلام تاکید مى ورزد و با قانون منع حجاب مسلمانان در مدارس این کشور بى تردید بر روابط با مسلمانان در داخل و خارج این کشور ضربه مهمترى وارد ساخت. در انگلستان حدودا 2 میلیون نفر مسلمان زندگى مى کنند که بیشتر آنان از مهاجران آسیاى جنوبى هستند.
سفیر ایران در ژاپن در ادامه به ارایه چهار پیشنهاد راهبردى کمیته سیاست خارجى پارلمان کانادا به دولت این کشور پرداخت و گفت: در مطالعه یاد شده توصیه شده است که دولت کانادا باید با صراحت روابط با کشورهاى مسلمان را به عنوان حوزه مهمى از سیاست خارجى و برنامه ریزى هاى استراتژیک خود به رسمیت بشناسد. علاوه بر اینکه، دولت باید بازنگرى سیاستهاى بین المللى آینده خود را به عنوان ابزارى براى تعمیق تعامل عمومى کانادا براى مشارکت جامعه مسلمان این کشور و روابط با کشورهاى مسلمان به خدمت گیرد.
وى افزود: همچنین دولت کانادا باید ظرفیتهاى مطالعاتى و تحلیلى دیپلماتیک خود را براى تامین نیازهاى یک رابطه کارا با کشورهاى مسلمان جهان را ارتقا بخشد. در این رابطه و به ویژه، کمیته سیاست خارجى متقاعد شده است که پیشرفت دموکراتیک در بسیارى از کشورهاى اسلامى بدون فرآیند جدى ارتقاى سطح و کیفیت زندگى زنان از لحاظ اقتصادى، اجتماعى و برابرى سیاسى امکان‌پذیر نیست.
طلایى با اشاره به اینکه بر اساس رویکرد سازنده مورد بحث دولت کانادا باید موارد خاصى را در نظر بگیرد، گفت: مشورت کامل با طیف وسیعى ازگروهها در مورد جهان اسلام، شامل گروههاى مسلمان براى طراحى سیاست خارجى آینده این کشور تاکید بیشتر بر دانش ارتباطات در داخل و خارج از کشور، حمایت از آموزشهاى سکولار در خارج کانادا که منادى حقوق بشر و آزادیهاى فردى ( نظیر برنامه هاى موفق دانشگاه Mc Gill در اندونزى ) باهمکارى مسئولان محلى باشد، ترغیب موسسات آموزشى کانادا براى توسعه برنامه هاى آموزشى در راستاى مورد بحث در کشورهاى اسلامى برخى از این موارد ضرورى است که بخشهایى از آن از آغاز غیر قابل اجرا و غیر کارشناسى نشان مى‌داد.
سفیر ایران در ژاپن ادامه حمایت از گفت‌وگوهاى بین فرهنگى و مذهبى، توسعه برنامه هاى مبادلات فرهنگى و دانشجویى، تاکید بر ارزشهاى تکثرگرائى و چند فرهنگى و ایجاد رغبت جهان به ارزشهاى جهانى حقوق بشر و آزادى به ویژه آزادى بیان، انجمنهاى مذهبى و حقوق مالکیت خصوصى، ادامه حمایت از جامعه مدنى و دمکراتیزه کردن بخشهایى از جهان اسلام، ادامه محکومیت قوى همه انواع زیر پا گذاردن حقوق بشر، تاکید بیشتر بر حقوق زنان در کشورهاى اسلامى، دفاع قوى تر از حقوق اقلیتها، شامل حقوق اقلیتهاى مذهبى و ترغیب مشارکت کامل آنها در امور ملى کشورهایشان، پیگیرى استراتژى تهاجمى تر براى حمایت از زندانیان کانادایى در جهان و حمایت قوى از ایده ایجاد یک سرویس خبرى قابل دسترسى از طریق ماهواره در سراسر جهان اسلام را از دیگر موارد توصیه شده در مطالعه فوق براى تنظیم رویکرد دولت کانادا به جهان اسلام عنوان کرد که نیازمند بررسى است.
کشورهاى مهم اسلامى
وى در ارزیابى موقعیت کشورهاى مهمتر اسلامى در مطالعه انجام گرفته و بدون قضاوت در خصوص محتواى آن گفت: ایران عربستان و ترکیه از کشورهاى مهم اسلامى هستند.
عربستان
دکتر طلایى در مورد تحلیل جایگاه عربستان در تحقیق فوق چنین گفت: عربستان در گیرودار یک بحران است. اقتصاد این کشور قادرنیست پا به پاى رشد جمعیت عربستان و انتظارات آن سرعت لازم راحفط کند. دولت رفاه به سرعت روبه وخامت حرکت مى کند و نگرانى هاى منطقه اش روز افزون است. لیست این مسایل با توسعه رایکالیزم اسلامى تکمیل مى شود. بسیارى بر این عقیده اند که سیستم سیاسى عربستان سعودى به هر حال باید باز گردد اما موانع عمیق فرهنگى مانع مى شود که نخبگان این جامعه با اصلاحات مشخص موافقت کنند.
وى با اشاره به اینکه بر اساس این مطالعه جامعه عربستان سعودى احتمالا بیش از هر کشور دیگر اسلامى در جهان عرب و غیر عرب با تعالیم اسلامى اداره مى شود گفت: همه چیز درعربستان بر اساس مفاهیم و اصول اسلامى مورد قضاوت قرارمى گیرد و حتى پلیس مذهبى اجراى اعتقادات اسلامى را پیگیرى مى کند. تقریبا 10درصد جمعیت عربستان شیعه بوده و بقیه سنى مذهب هستند و ایدئولوژى حاکم وهابیگرى است. وهابیگرى بنیان اصلى کار سیستم سیاسى است.
سفیر ایران در ژاپن در ادامه گفت وگو افزود: از عمر دولت عربستان بیش از 70 سال مى گذرد. این دولت با پایان کار امپراتورى عثمانى زمام امور را در اختیار گرفته است. پادشاهى عربستان در سال 1932 (یعنى 6 سال قبل از اینکه در سال 1983نفت درعربستان کشف شود) بنیانگذارى شد.
وى گفت: بر اساس گزارش کانادا به منظور تحکیم نظام سلطنتى، خانواده سعودى با وهابیت از در اتحاد وارد شد. این وصلت دین و سیاست تاکنون ادامه یافته و در عین حال در طول زمان زمینه ساز قدرت نظام سیاسى عربستان براى سازگارى با فشارهاى موجود براى تغییر بوده است. فشارهایى که به ویژه پس از 11سپتامبر روندى فزاینده به خود گرفت. عربستان با این مشکل روبروست که توسعه سیاسى، روشنفکرى و اقتصادى و فرهنگى نمى توانند با شتاب رشد اقتصادى نفت پایه انجام پذیرند.
طلایى در ادامه به تشریح موقعیت فرهنگى و داخلى عربستان بر اساس مطالعات راهبردى این مرکز کانادایى پرداخت و یادآور شد: در عربستان از هیچ نوع انتخاباتى خبرى نیست و تحولات بسیار ناچیز است. تحولاتى که در آن زنان عربستانى هیچ گونه حق سیاسى ندارند، انتقادات ملایمى در جرائد نسبت به وضع موجود دیده مى شود حضور پلیس مذهبى پس از سال 2003نامحسوس تر شده، اصلاحات آموزشى به ویژه در زمینه آموزشهاى مذهبى آغاز شده، تظاهرات عمومى براى نخستین بار در سال 2003مشاهده و در میان اعضاى مجلس مشورتى اخیر عربستان تنها 10 درصد تحصیلات مذهبى دارند و 65درصد داراى مدارک دکترا و مهندسى هستند و 87 درصد در دوره هاى آموزشى دانشگاههاى غربى شرکت کرده‌اند.
وى با اشاره به منفى شدن تدریجى چهره عربستان در غرب پس از 11 سپتامبر گفت: این تصویر منفى تنها در رسانه هاى عمومى نبوده و فضاى دانشگاهى غرب را نیز در بر گرفته است.
ترکیه
سفیر ایران در ژاپن در ادامه در مورد دیگر کشور اسلامى مهم در جهان یعنى ترکیه در گزارش مطالعاتى کانادا، گفت: ترکیه کنونى تداوم نظامى است که بلافاصله پس از فروپاشى امپراتورى عثمانى و پس از جنگ جهانى اول روى کار آمد. ترکیه نوین در سال 1923توسط آتاترک ( به معنى پدرترکها) با مبانى سکولار شکل گرفت و قانون اساسى اى ملهم از قوانین غربى بر آن حاکم شد. در ترکیه تا پس از جنگ جهانى دوم انتخابات چند حزبى برگزار نشد. در خلال جنگ سرد، ترکیه به کشورى متحد غرب و به اولین و تنها کشور مسلمانى بدل شد که عضو ناتوست. معهذا فرآیند دموکراسى در این کشور بارها با کودتاها و شبه کودتاهاى نظامى دردهه هاى 80-1960 ضربه پذیرفت.
وى افزود: از زمان پایان آخرین حکومت نظامى در ترکیه در سال 1983احزاب اسلامى درساختارى با مبانى سکولاریته ونظامى رو به رشد بوده اند. روند مزبور با پیروزى حزب اردوغان ( AKP) در نوامبر سال 2002 با 35 درصد آراى مردم و 363کرسى از 550کرسى تنها مجلس قانونگذارى ترکیه ادامه یافته است.
طلایى با یادآورى اینکه ترکیه با جمعیت 70میلیونى غالبا سنى و البته بر اساس قانون اساسى، سکولار، کشورى است که فصل مشترک آن با دیگر کشورهاى اسلامى تنها در حساسیت نسبت به هویت اسلامى است افزود: در گزارش پارلمان کانادا اسلام ترکیه بر خلاف اسلام جهان غرب بر محوریت آموزشهاى اسلامى و تاکید بیشتر بر اسلام فردى و نه جمعى استوار است. در ترکیه معلم دینى وجود دارد اما خبرى از رهبر دینى که بتواند مردم را به حرکت در آورد نیست. صوفى گرى در ترکیه راه ورود به اسلام، حس جمعى و فرهنگ جمعى است. در رویکرد صوفى گرى عمل به دستورات اسلام در سکوت و اتاقهاى شخصى توصیه مى شود. خوش بینى زیادى وجود دارد که معتقد است ترکیه در مسیر روشنى قرار گرفته و پیروزى حزب AKPحادثه قابل قبولى است که اسلام و اصلاحات را در کنار یکدیگر قرارداده و ترکیه را به اروپا نزدیکتر مى سازد.
وى در ادامه بررسى جایگاه ترکیه درتحقیقات کمیته سیاست خارجى و تجارت بین الملل پارلمان کانادا گفت: بر اساس این تحقیق در حالى که ترکیه به گونه اى غیر معمول یک متحد مسلمان ناتوست و روابط بسیار نزدیک و تاریخى با اسرائیل و آمریکا دارد شرایط پیشرفت حزب AKP کاملا و از نزدیک در پایتختهاى اروپایى زیر نظر قرار دارد. همچنین علیرغم پیچیدگیهایى که باجنگ عراق بوجود آمد ترکیه در برابر فشارهاى موجود جهت حمایت از اشغال عراق مقاومت نموده و سپس پیشنهاد اعزام نیرو به عراق را پس گرفت. درواقع با این حرکت دولت اردوغان درصدد انجام مانور لازم در برخى حوزه هاى کلیدى درعین مد نظر داشتن سوء ظن هاى نظامیان قدرتمند خود بود.
جمهورى اسلامى ایران
وى سپس در خصوص وضعیت ایران در مطالعه فوق به یادآورى رهیافت هاى آن پرداخت.
سفیر کشورمان در توکیو گفت: ایران به عنوان یکى از کشورهاى مهم و تاثیرگذار اسلامى با یک رشد جمعیت سریع که جمعیت کشور را به مرزهاى بالاى 70میلیون نفر رسانده است که حدود 50درصد آنها زیر 25سال هستند، کشور مسلمان اما غیر عرب خاورمیانه است. کشورى با اکثریت شیعه که به تمدن گذشته پرشیا مفتخر بوده و داراى اقلیتهاى قومى و مذهبى غیرمسلمان است. البته نتیجه انقلاب اسلامى سال 1979درایران، حاکمیت اندیشه هاى ضدغربى طرفدار ایدئولوژى اسلام سیاسى بوده و جمهورى اسلامى ایران فى الواقع تنها حکومت رسمى مذهبى در جهان است.
طلایى افزود: ایران کشورى است که جمعیتى فوق العاده جوان و پر انرژى دارد. اگر چه ایران به زعم کانادایى ها بسیار با دموکراسى فاصله دارد اما داراى مجموعه اى پیچیده از تحرکات سیاسى و اجتماعى است که به عنوان مثال مى توان به جمعیت تحصیلکرده زنان کشور اشاره کرد. مطالعه پارلمان کانادا ایران را در منطقه خود تنها کشور با اکثریت مسلمان داراى شاخص هاى مثبت مردم سالارى مى داند.
وى تاکید کرد نتیجه واقعى مطالعه یاد شده این است که شیعه در مقایسه با جهان عرب سنى پتانسیلهاى بسیار جدى ترى براى مدرنیزه شدن در اختیار دارد.
افزایش تعامل کشورهاى غربى با کشورهاى اسلامى
طلایى در پایان گفت: بر اساس مطالعات انجام شده علیرغم اشتراکات ارزشى موجود در مذاهب اهمیت پاسخ به تعامل میان دموکراسى هاى غربى با کشورهاى اسلامى به سرعت رو به افزایش است. به همین دلیل تنظیم روابط با کشورهاى اسلامى و مسلمانان یکى از مهمترین چالشهاى راهبردى کانادا و جهان غرب در سالهاى آینده خواهد بود. جهان نیازمند درک بهتر ادیانش و انگیزه هاى سیاسى متاثر از آن است.