آب، پاشنۀ آشیل امنیت ملی اسراییل

حیات اسراییل به منابع آبی مناطق مرزی از جمله رود «اردن»، «یرموک»، «بانیاس» و مناطق اشغالی کرانهء باختری و جنوب لبنان وابسته است. اسراییل در حال حاضر بدون تسلط بر این آب‌ها قادر به ادامهء حیات نیست. حتی اگر زمانی اسراییل طی روند صلح خاورمیانه مجبور به عقب‌نشینی از مناطق اشغالی شود به تسلط خویش بر منابع آبی این مناطق ادامه خواهد داد; مگر زمانی که به منابع آبی مطمئن‌تر و ارزان‌تری مانند انتقال بخشی از آب رود نیل به اسراییل و همچنین انتقال آب از ترکیه، دست یابد.موقعیت جغرافیایی فلسطین اشغالی (اسراییل) از شمال به لبنان، از جنوب به مصر، از مشرق به اردن و سوریه و از مغرب به دریای مدیترانه محدود می‌شود. این سرزمین به سه قسمت تحت سیطرهء اسراییل به مساحت 000ر21 کیلومترمربع، کرانهء باختری به مساحت 800ر5 و نوار غزه به مساحت 36 کیلومترمربع تقسیم شده است. آب و هوای فلسطین اشغالی نیمه خشک است.
میزان بارش سالانه بین 30 میلی‌متر در صحرای نقب و 100ر1 میلی‌متر در مناطق شمالی و 100 تا 400 میلی‌متر در ارتفاعات شرقی و بخشی از اردن و حدود 200 میلی‌متر در نوار غزه است. میانگین کلی ریزش باران در تمامی آبخیزگاه‌ها در اسراییل که منابع مختلف آب را تغذیه می‌کند به حدود 10 هزار میلیون مترمکعب می‌رسد که تنها 18 درصد آن قابل استفاده است و مابقی از راه‌هایی چون تبخیر، ریخته شدن به دریای مدیترانه و دریای سرخ هدر می‌رود. در اسراییل هیچ رود دایمی وجود ندارد و تنها رود اردن آن هم در سرزمین اشغالی بعد از جنگ 1967 در مرز مشترک سوریه، اردن و اسراییل جریان دارد. به این جهت فلسطین اشغالی یکی ازمناطق خشک و کم آب منطقهء خاورمیانه محسوب می‌شود. بخش اعظم آب مورد نیاز اسراییل از منابع زیرزمینی به ویژه از کرانهء باختری و همچنین رودهای اردن و یرموک تامین می‌شود. آب‌های زیرزمینی تامین‌کنندهء 60 درصد مصرف سالانهء آب اسراییل هستند و برای برنامه‌ریزان این سفر‌ه‌های زیرزمینی، بیش‌ترین اهمیت را دارند.
در سال 1948 یعنی زمان تاسیس دولت صهیونیستی، کل نیازمندی‌های آبی اسراییل 230 میلیون مترمکعب بوده، در حالی که در دههء 1980 فقط مصارف خانگی آب به 450 میلیون مترمکعب رسید. در سال 1990 مصرف آب اسراییل 750ر1 میلیون مترمکعب بود که از این مقدار 162ر1 میلیون مترمکعب برای مصارف خانگی استفاده می‌شد. در مجموع کل مصرف آب اسراییل در حال حاضر حدود 150ر2 میلیون مترمکعب است که در سال 2020 به 000ر3 میلیون مترمکعب خواهد رسید. بنابراین کمبود آب در اسراییل در سال 2020 به 70 درصد می‌رسد. از طرفی حجم کل آبی که اسراییل از کشورهای مجاور خود به تاراج می‌برد، سالانه 600 تا 700 میلیون مترمکعب است که حدود 40 درصد از نیازهای سالانهء آن را تامین می‌کند و در صورتی که منابع آب مورد استفاده از منطقهء کرانهء باختری را نیز به حساب آوریم این رقم به بالای 50 درصد خواهد رسید. همان‌طور که گفته شد اسراییل با کمبود شدید آب مواجه است و توانسته بخشی از این کمبود را از طریق منابع آبی مناطق اشغالی جبران کند.
اسراییل برای حل بحران کمبود آب در پی سرمایه‌گذاری در زمینهء به کارگیری تکنولوژی جدید هم بوده و هم اکنون به اجرای طرح‌های نمک‌زدایی آب دریا، استفاده از آب‌های فسیلی، باردار کردن ابرها و استفادهء‌مجدد از فاضلاب‌ها مشغول است. اسراییل در سال 1990 جمعائ 195 میلیون مترمکعب فاضلاب‌های بازیابی شده را مورد استفاده قرار داد که از این مقدار 114 میلیون مترمکعب در بخش آبیاری به مصرف رسید. هدف از این کار افزایش میزان تولید محصولات غذایی است.
اما این راه‌حل هزینه‌های کلانی برای اسراییل دربرداشته و به این جهت، راه‌حل واقعی به نظر نمی‌رسد هزینهء تهیهء یک مترمکعب آب با دستگاه آب شیرین‌کن 6/2 دلار است. به این جهت، طرح انتقال آب نیل به اسراییل، جست‌وجو و کاوش در آسیای مرکزی و قفقاز به دنبال منابع آبی و توجه این کشور به منابع آبی ترکیه و خرید آب از طریق انتقال با لوله‌ها از زیر دریا یا انتقال با کیسه‌های پلاستیکی در دستور کار قرار گرفته است. در همین راستا، هزینهء انتقال آب از ترکیه به اسراییل 87 سنت است که در مقابل هزینهء 6/2 دلار که برای شیرین کردن آب دریا هزینه‌می‌شود کاملائ مقرون به صرفه است.
کنترل فلسطینی‌ها بر این سفره‌های آبی احتمالائ از دیدگاه اسراییل به معنای نظارت نامناسب بر استخراج آب حفاری غیرمجاز چاه، پمپاژ و ایجاد آلودگی از طریق فضولات سمی خواهد بود. «میشاف»، بازرس آب‌های اسراییل، گفته است: «ما می‌خواهیم بر مبنای آب تسلط داشته باشیم. اسراییل در منابع آبی کرانهء باختری و نوار غزه شریک است. قبل از سال 1967 از 85 درصد آب‌ها استفاده می‌کردیم و اگر اکنون حاکمیت خود را بر آن‌ها حفظ نکنیم، آبرسانی شهرهای اسراییل را به خطر انداخته‌ایم.» آب در تفکر صهیونیسم از اهمیت اساسی برخوردار است. رهبران جنبش صهیونیستی از گذشته‌های دوردست یهود را دولت آب دانسته‌اند. «تئودور هرتسل»، موسس جنبش صهیونیستی در کنفرانس بال سوئیس اعلام کرد که «پایهء دولت یهود را تا 50 سال آینده از شمال به لیطانی (رود واقع در لبنان) گسترش خواهیم داد.» اشاره به این موضوع منعکس کنندهء اهمیتی است که هرتسل به منابع آبی منطقهء جنوب لبنان داده است. «وایزمن» در نامه‌ای به نخست وزیر انگلستان چنین نوشت: «فلسطین دارای مرزهای طبیعی بسیار است و این امکان را دارد که به کشوری غنی تبدیل شود. ثروت فلسطین در آینده از زمین و آب و هوای مناسب جهت کشت مرکبات و سایر تولیدات کشاورزی با ارزش خواهد بود. به این جهت تولید کشاورزی نیاز به آب دارد و برای جبران کمبود آب باید سراغ امکانات اطراف رفت. آب رودخانهء اردن برای آبیاری مناسب است. امکان تولید برق با استفاده از آب رودخانهء اردن وجود دارد. امکان بهره‌گیری از سفره‌های زیرزمینی و استفاده از رودخانهء لیطانی برای آبیاری و یا تغییر مسیر آن به سمت رودخانهء اردن نیز وجود دارد.»
وایزمن در نامهء دیگری به وزیر خارجهء وقت انگلیس چنین نوشته است: «آب عنصری اساسی برای امنیت و بقای اسراییل است.» «آرتوروبن»، یکی از نظریه‌پردازان معروف صهیونیستی، نیز در کتاب بنای سرزمین اسراییل نوشته است: «صلح از دیدگاه صهیونیسم در منطقه تنها زمانی تحقق خواهد یافت که با گرسنه نگه‌داشتن و تصرف منابع آبی اعراب توام باشد.» در سال 1957 «دیوید بن گورین» نخست‌وزیر وقت اسراییل اعلام کرد: «برای حفظ امنیت خود در آینده، باید رودخانهء لیطانی جزو مرزهای شمالی اسراییل تلقی شود.» منابع آبی و زمین، برای اسراییل، همواره به عنوان ابزاری استراتژیک مطرح بوده است. ادامهء حیات رژیم اشغالگر در گرو به دست آوردن آب و زمین بیش‌تر است. زمین، آب، نیروی انسانی و امنیت چهار عامل اساسی در مناقشات اعراب و اسراییل است.
اسراییل حوزهء رودخانه‌های اردن و لیطانی را به سه دلیل عمده مرکز ثقل امنیتی خود می‌داند:
اول، وجود منابع آب رودهای اردن و لیطانی (جنوب لبنان) که سیطره بر آن‌ها موجب سهولت در دفاع از اسراییل است.دوم، اهمیت نظامی و استراتژیک این منطقه برای اسراییل تسلط بر تمام منابع آبی است که یکی از اهداف بلندمدت اسراییل را تشکیل می‌دهد. سوم، زمین‌های لبنان برای کشاورزی مناسب است.
به عقیدهء برخی کارشناسان، آب یکی از متغیرهای تاثیرگذار در روابط اعراب و اسراییل و برای فرآیند صلح خاورمیانه است. عقب‌نشینی اسراییل به مرزهای 1967 موجب از دست دادن حدود 700 میلیون متر مکعب آب می‌شود که از مناطق اشغالی حاصل می‌شود. یکی از دلایل مخالفت برخی از جناح‌ها در اسراییل نسبت به واگذاری این مناطق به صاحبان اصلی آن که در جنگ شش روزه به اشغال اسراییل درآمد، در واقع، توجه به این ملاحظهء استراتژیک است.
با مروری کوتاه بر مطالب عنوان شده روشن می‌شود که آب اهمیت حیاتی برای اسراییل دارد و این رژیم شدیدائ با کمبود آب مواجه است.
در واقع حیات اسراییل به آب‌های مناطق اشغالی وابسته است. به این جهت اسراییل به هیچ وجه حاضر نیست منابع‌آبی مناطق اشغالی را از دست دهد، مگر آن که به منابع آبی مطمئن‌تر و ارزان‌تری دست یابد. هر نوع تهدید منابع آبی مورد استفادهء اسراییل در مناطق اشغالی منجر به جنگ خواهد شد. اسحاق شامیر از مقامات رژیم صهیونیستی اسراییل «بحران آب را جرقهء جنگ آیندهء یهودیان و همسایگانشان» خوانده است.