انرژى، مشکل جدید کشورهاى مشترک‌المنافع

سرویس بین‌الملل: چین در نظر دارد در 10سال آینده مصرف نفت و گاز این کشور را به طور قابل ملاحظه اى افزایش دهد وبه این دلیل درصدد است بخش عمده اى از نیازهاى انرژى خود را از منابع نفت وگاز قزاقستان در همسایگى خود تامین کند.
شرکت دولتى سرمایه گذارى چین «سیتیس گروپ» هفته پیش اعلام کرد درنظر دارد دارایى هاى نفتى شرکت «ناتیانس انرژى » در قزاقستان را در ازاى یک میلیارد و 900میلیون دلار خریدارى کند و دراین مورد با سرمایه گذاران اندونزى مالکان «ناتیانس انرژى » به توافق رسیده است.
عمده ترین دارایى شرکت «ناتیانس انرژى » منبع نفت و گاز « قره ژانباس » واقع در استان «منگیستاو» در ساحل دریاى خزر است که با ذخایر بالغ بر 340میلیون بشکه نفت ، روزانه 50هزار بشکه نفت از آن استحصال مى شود.
در این حال « سیتیس گروپ » اعلام کرده است که مایل است به طور مشترک با یکى از شرکت هاى قزاقستانى در استان« منگیستاو»، پالایشگاه نفت با ظرفیت متوسط احداث کند.
قرارداد خرید و فروش دارایى هاى نفتى فیمابین «سیتین گروپ» و «ناتیانس- انرژى » تنها پس از موافقت سهامداران شرکت اندونزى ثبت نام شده در کانادا و دریافت مجوز از دولت قزاقستان قابل انعقاد است . دراین حال اعلام این معامله باعث اعتراض هاى شدید برخى ازنمایندگان مجلس قزاقستان شده است.
آنها این امر را مغایر با منافع ملى قزاقستان عنوان مى کنند.
« والرى کوتاویچ» نماینده مجلس ملى قزاقستان مى گوید: توسعه طلبى چین براى حضور فزاینده در طرحهاى نفت و گاز قزاقستان باعث تشویش و اضطراب شده است.
وى افزود: چین به طور آشکارا براى خرید چند شرکت نفتى فعال در قزاقستان تلاش مى کند و درصورت خریدارى این شرکت ها 28درصد حجم تولید نفت قزاقستان را تحت کنترل خواهد داشت.
این نماینده مجلس قزاقستان خبر داد، طرف چینى در عین حال همچنین جهت خرید دارایى هاى شرکت قزاقستانى « منگیستاو موناى گاز» نیز در حال مذاکره و چانه زنى است که درصورت خرید این دارایى ها بیش از 40درصد حجم موجود تولید نفت قزاقستان را تحت کنترل خواهد گرفت.
«ویکتور ایگوراف» یک نماینده دیگر مجلس قزاقستان نیز گسترش حضور چین در بخش نفتى قزاقستان را مغایر با منافع ملى قزاقستان عنوان کرد.
وى تصریح کرد: چین با بى اعتنایى در مسایل اقتصادى قزاقستان ، درصدد ایجاد بحران زیست محیطى دراین کشور است.
وى گفت : چین در طرح حفر کانال از رودخانه فرامرزى «اریتیش» در استان سین کیانگ براى منطقه شرقى قزاقستان مشکلات زیست محیطى و اقتصادى ایجاد مى کند.
به عقیده او چنانچه چین 40درصد تولید نفت قزاقستان را نیز تحت کنترل گیرد، منافع ملى این کشور بیشتر آسیب خواهد دید.
مطالعه گسترده و بى سابقه حضور چین دراقتصاد قزاقستان که ازسوى مرکز مطالعه و تحقیقات اقتصاد قزاقستان واقع در شهر آلماتى انجام شد بیانگر نگرانى نمایندگان مجلس ازاین حضور چین است.
کارشناسان این مرکز به این نتیجه رسیده اند که حضورشرکت هاى چینى در قزاقستان کاملا تابع وظایف یکجانبه رشد اقتصادى چین است.
طبق این تحقیقات، شرکت ملى نفت و گاز چین در قزاقستان طى سالجارى میلادى تا 15میلیون تن نفت تولید مى کند که برابر با حدود یک چهارم نفت تولید شده در قزاقستان است ، یعنى شرکت ملى نفت وگاز چین از لحاظ حجم تولید نفت از شرکت مشترک « تنگیز شور اویل» که در آن دو شرکت آمریکایى « سورون - نکزوکا» و «موبیل اکسون» 75درصد سهام دارند ، پیشى مى گیرد و در جایگاه اولین شرکت تولیدکننده نفت قزاقستان قرار مى گیرد.
خرید دارایى هاى «ناتیانس گروپ» و « منگیستاو موناى گاز» ازسوى چین ، کنترل این کشور برتولید نفت قزاقستان را باز هم بیشتر خواهد کرد.
به عقیده کارشناسان مرکز مطالعه و تحقیقات اقتصادى قزاقستان، شرکت هاى چینى همچنین تلاش خواهند کرد تا مالک منابع نفتى بخش قزاقستانى دریاى خزر نیز شوند.
شرکت نفت و گاز قزاقستانى « آق تپه موناى گاز» در استان « آق تپه» در غرب قزاقستان اولین دارایى چین در رشته نفتى قزاقستان بود که شرکت ملى نفت وگاز چین در سال 1997میلادى 75درصد و در سالهاى بعد 20درصد سهام بقیه آن را خریدارى کرد.
شرکت ملى نفت و گاز چین ضمن امضاى این قرارداد اعلام کرده بود، درنظر دارد از قزاقستان به چین و ایران دو لوله انتقال نفت نیز احداث کند.
از دیگر اقدامهاى شرکت ملى نفت و گاز چین جهت توسعه حضور درطرحهاى نفت قزاقستان مى توان به خرید منبع نفتى «بوزه چى شمالى» در شبه جزیره «بوزه چى» قزاقستان در ساحل خزر اشاره کرد.
چینى ها 35درصد سهام شرکت مشترک « تکزاکا نارت بوزه چى» را از شرکت « نیمیر پترالیوم» عربستان سعودى و 65درصد سهام باقیمانده را از شرکت «تکزاکا» آمریکا خریدند.
چینى ها در سال گذشته در رقابت شدید با شرکت دولتى نفت هند در طرحهاى قزاقستان پیروز شدند و با پرداخت چهارمیلیارد و 200میلیون دلاردارایى هاى «پترو قزاقستان» کانادا در قزاقستان را خریدند.
«پترو قزاقستان» 11منبع نفتى دراستان هاى « قزیل اوردا» و «قره غنده» قزاقستان را دراختیار داشت که منبع « قومقال» بزرگترین آنهاست.
ایرنا در ادامه آورده است،این شرکت سومین شرکت تولیدکننده نفت قزاقستان محسوب مى شد که علاوه برآن پالایشگاه «چیمکنت» در جنوب غربى قزاقستان و یکى از سه پالایشگاه موجود این کشور را نیز در اختیار داشت.
خط‌مشى سیاست خارجى قزاقستان با رویکرد حفظ موازنه منافع سه کشور روسیه، چین و آمریکا در این کشور، درامر واگذارى منابع نفتى به شرکت هاى خارجى نیز موثر بوده است.
در عین حال بیشترین منابع نفتى قزاقستان راشرکت هاى این سه کشور در اختیار دارند.
آمریکا طى سالهاى اول استقلال قزاقستان در این راستا فعال بود ولى بعدا روسیه با امضاى قرارداد مرز آبى در دریاى خرز توانست بهره بردارى از چند منبع نفتى قزاقستان در خزر را دراختیار بگیرد و از آمریکا پیشى بگیرد.
به نظر مى رسد اکنون نوبت قانع کردن اشتهاى چین رسیده است که قزاقستان به ناچار باید بخشى از منابع نفتى خود را دراختیار این کشور قرار دهد.
این درحالیست که قزاقستان درصدد است تا 10سال آینده با بهره بردارى از ظرفیتهاى بالقوه منابع نفتى ، در ردیف اولین کشورهاى تولید و صادرکننده نفت وگاز جهان قرار گیرد.
ازبکستان مشعل گازى را بدست مى‌گیرد
ترکمنستان و ازبکستان هم بى کار ننشسته اند ودرصددند تا سهم بیشترى از منابع گازى کسب کنند بدنبال ترکمنستان از اول ژانویه سال 2007ازبکستان نیز بهاى هر هزار متر مکعب گاز صادراتى به روسیه را به 100دلارمى رساند. خبر برنامه افزایش بهاى گاز صادراتى به روسیه را «اوکتام اشمورادوف» معاون مدیر عامل کمپانى «اوزترانس گاز» اعلام کرد. وى گفت: « «اوز ترانس گاز» رسما شرکاى خویش را در جریان افزایش بهاى گاز ازبکستان قرار مى دهد. افزایش بهاى گاز در رابطه با افزایش بهاى آن در بازارهاى جهانى و هزینه انتقال آن مى باشد. 100دلار به ازاى هر هزار متر مکعب تعرفه واحدى براى مصرف کنندگان خارجى از جمله همسایگان ما در منطقه آسیاى میانه مى باشد».
ازبکستان مانند ترکمنستان یکى از تولید کنندگان عمده گاز در آسیاى میانه هستند که سالانه تا 60میلیارد متر مکعب گاز استخراج مى کند. وارد کنندگان گاز ازبکستان کشورهاى روسیه، قزاقستان، قرقیزستان، و تاجیکستان هستند. مسوولین «اوزترانس گاز» در بهار سال 2006اعلام کردند که امسال ازبکستان قصد دارد که میزان صادرات گاز را به 12/6میلیارد متر مکعب در قیاس با 11/5میلیارد سال گذشته افزایش دهد. ازبکستان طبق توافقات انجام شده با کمپانى روسى «گازپروم»، امسال به جاى 15/8میلیارد متر مکعب سال گذشته به میزان 9میلیارد متر مکعب گاز به روسیه صادر خواهد کرد. به طبع صادرات گاز به کشورهاى قزاقستان، قرقیزستان و تاجیکستان نیز از 35/3میلیارد به 3/6 میلیارد افزایش پیدا خواهد کرد.
«گازپروم» قصد دارد که براى سال 2007در حدود 67میلیارد متر مکعب گاز خریدارى کند. بنا به اعلامیه هاى مقامات این کمپانى افزایش قیمت خرید در بهاى مصرف کنندگان داخلى تاثیر نخواهد گذاشت چرا که عملا تمامى گاز وارداتى از کشورهاى آسیاى میانه به کشورهاى اروپاى شرقى قبل از هر چیز به اوکراین صادر مى شود. البته افزایش همزمان بهاى گاز صادراتى از سوى سه کشور آسیاى میانه تهدیدى براى افزایش قیمت گاز به اوکراین بوده و این کمپانى انحصارى روسیه را با مشکلاتى مواجه خواهد کرد.
خبرگزارى نووستى ادامه مى دهد:تجربه زمستان سال گذشته نشان داد که در صورت عدم توانایى پرداخت، اوکراین به راحتى به برداشت غیر مجاز گاز صادراتى روسیه به اروپا دست خواهد زد. صادرات گاز اروپا براى «گاز پروم» بسیار حیاتى است و باید انتظار داشت که این کمپانى کند که قیمت ها را در آسیاى میانه کنترل کند. گاز پروم که در حال حاضر تنها کمپانى وارد کننده گاز از کشورهاى ازبکستان، ترکمنستان و قزاقستان است و موضع به اندازه کافى انعطاف پذیرى را نسبت به کشورهاى آسیاى میانه انتخاب کرده است. چنین انعطاف پذیرى را مى توان به خاطر تلاش این کمپانى براى حفظ کنترل بر صادرات «سوخت آبى» از آسیاى میانه توجیه کرد. این کمپانى به خوبى بر اهمیت تهدید از سوى چین یکى دیگر از رقباى توانا در منطقه واقف مى باشد. همزمان این عوامل به تولید کنندگان آسیاى میانه امکانات تکمیلى براى مانور دادن قبل از هر چیز از نظر قیمت را داده است.
البته در زمینه گازى این مانور به خاطر منابع آن بسیار محدود خواهد بود. به عنوان مثال در صورتیکه ترکمنستان قراردادى با چین در خصوص صادرات 30میلیارد متر مکعب منعقد کند بسیار شک بر انگیز خواهد بود. با در نظر گرفتن مسئولیت‌هاى فعلى در خصوص صادرات گاز به روسیه، اوکراین، ایران و قزاقستان کمبود گاز در ترکمنستان در سال 2006در حدود 5/11 میلیارد متر مکعب است. قرارداد ایجاد موسسه مشترک بهره بردارى از میدان گازى «گاراچاگاناکس» میان روسیه و قزاقستان به معناى تحت کنترل درآمدن منبع اصلى گاز این کشور زیر نظر «گاز پروم» است. برنامه هاى ازبکستان براى افزایش صادرات گاز خود تا 10میلیارد متر مکعب کاملا به سیاست هاى سرمایه گذارى تاشکند بستگى دارد. البته با توجه به فعالیت ناگهانى کمپانى هاى روسیه درازبکستان (قبل از هر چیز «گازپروم» و «لوک اویل») این به معناى تعیین مسیر بخش اعظمى از «سرمایه هاى ملى» ازبکستان است.
به نظر مى رسد که کشورهاى آسیاى میانه از نظر امکانات منابع خود به سختى بتوانند خود را به طور برابر با روسیه در مسأله بازار گازى منطقه قرار دهند. مسلما دامنه نوسان لابى میان کشورهاى ذکر شده که از لحاظ سیاسى بهتر است که تحت عنوان «سیاست چندبردارى» آن را عنوان کرد در مسائل گازى بسرعت کاهش مى یابد. به عبارت دیگر آنطور که سیاست روسیه نشان داده در برخى ازموراد کافیست که انعطاف پذیرى هاى ناچیزى در خصوص بهاى خرید از خود نشان داد که تراز منافع در بازار گازى منطقه را حفظ شود. البته کسى نمى تواند اهمیت تنها سیستم عملى انتقال گاز آسیاى میانه به بازارهاى خارجى یعنى لوله گاز «آسیاى میانه-مرکز» را نادیده بگیرد. انصراف «گازپروم» از توسعه توان انتقال لوله گاز یادشده تا 100میلیارد متر مکعب در سال به سرعت رقابت میان سه کشور صادر کننده گاز را درمیان خود افزایش داده و بر امکانات داورى کمپانى«گازپروم» خواهد افزود. بدین ترتیب این اواخر براى تمام تولید کنندگان بازار مذکور کاملا مشخص شده که بهترین حالت، توافق میان یکدیگر مى باشد تا اینکه به کشورهاى مصرف کننده اجازه دهند که از اختلافات موجود استفاده کنند.
باید اعتراف کرد که توافق روسیه در افزایش بهاى خرید گاز نه تنها از نظر سیاسى بلکه از نظر ایجاد شرایط عادلانه تجارت گاز نیز موجه است. فعلا بحث کار مشترک در تامین گاز اروپا بر اساس توزیع عادلانه قیمت میان تولید کنندگان ازبکستانى، ترکمنستانى و قزاقستانى در میان است. و یک نتیجه دیگر آنکه: منافع جمعى کشورهاى استخراج کننده گاز منطقه نه تنها تولید بلکه عرضه آنها را به صورت تعاونى دیکته مى کند.