حکم رهبری در تعیین اول ماه نافذ است

* اگر مایلید برای شروع بحث به راههای شرعی اثبات حلول ماه بپردازیم...
** حصول علم برای شخص یکی از راههای اثبات حلول ماه است. راه دوم حکم حاکم یعنی مجتهد جامع الشرایطی است که به عنوان حاکم معین شده است.
گزینه بعدی «بینه عادله» است که البته در این مورد جای بحث وجود دارد که اگر در آسمان علتی برای اثبات ماه نباشد و همه هم استهلال کنند، در این صورت شهادت دو نفر عادل جای تردید است.
راه دیگر شیاع، مفید علم است، بدین مضمون که همه بگویند ماه را دیده اند طوری که برای انسان یقین حاصل شود. لکن همه این موارد به یک نکته اساسی منتهی می شود که برای انسان اطمینان حاصل شود که اول ماه است و این اطمینان هم به وسیله علم به دست می آید، حال این علم گاه پدیده رؤیت خود شخص است که قطعاً رؤیت شخص موضوعیت ندارد و یا حکم حاکم.
علت عدم موضوعیت داشتن رؤیت شخص این است که « رؤیت» حکایت از وجود ماه می کند و این که ماه دوره قمری اش شروع شده است.
در موارد بعدی هم همین طور است. همه این موارد مقدم و طریق اثبات حلول ماه و تحصیل علم به آغاز دوره قمری ماه هستند.
* در آغاز ماه قمری، حرکت وضعی ماه تعیین کننده است یا حرکت انتقالی؟
** به نکته خوبی اشاره کردید. ماه دو حرکت وضعی و انتقالی دارد. ماه در حرکت انتقالی در مدت یک ماه، یک دور، دور کره زمین می چرخد، اما در حرکت وضعی در طول یک ماه یک مرتبه دور خودش می چرخد، یعنی در مدت یک ماه فقط یک مرتبه از شرق به طرف غرب به طرف خودش می چرخد، مسأله دیگر این است که همیشه یک طرف ماه روشن است و طرف دیگر تاریک که اصطلاحاً به آن محاق گفته می شود. بنابراین ماه در ضمن حرکت وضعی خودش باعث پدیدار شدن اولین جزء روشن خود می شود که ابتدای دوره قمری است و این یک امر تکوینی است و امری قراردادی و تعبدی نیست، از طرف دیگر واحد شخصی است و ممتنع الصدق علی کثرین؛ یعنی وقتی اولین جزء روشن ماه به طرف کره زمین پدیدار شد، تکویناً اول ماه است، و این مسأله لزوماً مرتبط به حرکت وضعی ماه است که در حین حرکت انتقالی صورت می‌گیرد.
این پدیده (روشن شدن اولین جزء ماه) به ترتیب در روزهای بعد بیشتر می شود تا روز چهاردهم که به صورت قرص کامل از روی زمین قابل رؤیت است. بعد از این مدت زمانی، دو مرتبه نقص شروع می شود، یعنی از طرف شرق به غرب تاریکی پدید می آید تا جایی که کل قسمت تاریکی به سمت زمین قرار می‌گیرد.
* غیر از راههای شرعی چه راههای دیگری در این رابطه موضوعیت خواهد داشت؟
** از ائمه(ع) روایت شده است که «صم للرؤیة و افطر للرؤیة» ، بعضی همین روایت را دلیل بر موضوعیت داشتن رؤیت می دانند، اما یقیناً، « رؤیت» در این روایت موضوعیت ندارد، چون یگانه راه برای اثبات اول ماه در آن زمان، رؤیت بوده است و راه دیگری وجود نداشته است. اما در حال حاضر با پیشرفت علم و تعیین دقیق علمی حتی ثانیه پدیداری و تولد اولین جزء ماه نیز ممکن است.
در روایت دیگری آمده است که اگر ماه در قبل از ظهر دیده شد، آن روز اول ماه است و اگر بعد ازظهر دیده شد، فردا اول ماه است این روایت را تعبداً می‌پذیریم.
با توجه به تفاوت افق و اختلاف ساعت در کره زمین تولد ماه در یک نیمکره زمین ممکن است قبل از ظهر باشد و در قسمت دیگر بعدازظهر.
بنابراین با تعبد به روایات موجود می توان از شیوه های دیگر مثل محاسبات نجومی تولد ماه قمری را پذیرفت.
* آیا تولد ماه با رؤیت آن همزمان صورت می‌گیرد یا اینکه فاصله زمانی وجود دارد؟
** وقتی که اولین جزء ماه متولد می شود، مثل نخ باریک سفید رنگی است که به سختی دیده می شود و باید چند ساعت بگذرد تا رؤیت شود. حال کسانی که قائل به رؤیت ماه با چشم غیر مسلح و مجرد هستند، در رفع این مشکل، چند ساعت اختلاف از تولد تا رؤیت ماه چه پاسخی دارند؟
به عقیده من، اصل، دیدن ماه است و فرقی بین رؤیت با چشم مسلح و غیر مسلح نمی کند. اگر این مسأله پذیرفته شود، مشکل تعدد اعیاد برای مسلمانان حل خواهد شد، در عبارت شریف آمده است: «الذی جعلته للمسلمین عیدا» من یقین دارم بعداز ظهور حضرت مهدی(عج) و تشکیل حکومت جهانی ایشان دیگر این مشکل وجود نخواهد داشت.
* حضرتعالی به استفاده از وسایل و ابزار علم نجوم برای رؤیت هلال ماه اشاره کردید، آیا این مسأله با مبانی فقهی ما در تضاد نیست؟
** خیر. امروزه حسابهای منجمان بسیار دقیق است و در آن خطایی صورت نمی گیرد. وقتی می گویند ماه در فلان ساعت و دقیقه و ثانیه متولد می شود واقعاً همین طور است، این چه تعبدی است که فقط باید با چشم مجرد و غیر مسلح ماه رؤیت شود؟ اختلاف زمانی بین تولد ماه و رؤیت چه می شود؟ در این صورت پذیرش تعبدی روایت مذکور که اگر ماه قبل از ظهر متولد شود آن روز اول ماه است و اگر بعدازظهر باشد فردا، چه حکمی پیدا می‌کند؟ اینها سؤالاتی است که باید پاسخ داده شود. همچنین رؤیت در روایت صم للرؤیة... موضوعیت ندارد، بلکه طریق و مقدمه ثبوت اول ماه است. از طرف دیگر در آیه شریفه که می فرماید: «فمن شهد منکم الشهر فالیصمه» شهد به معنای حضور است نه به معنای دیدن.
* آیا تعیین یک نصف‌النهار مبدأ برای همه کشورهای اسلامی می تواند در رفع مشکل اختلاف تعیین اول ماه مؤثر باشد؟
** در این مسأله اگر تولد ماه را ملاک قرار دهیم، دیگر به تعیین ملاک نیازی نیست. چون حرف از تولد ماه است و تعیین مکان برای ملاک ضرورتی ندارد.
تعیین نصف النهار برای تعیین اوقات شرعی موضوعیت دارد و برای تعیین اول ماه موضوعیت ندارد، چون اول ماه پدیده حرکت ماه است و به حرکت زمین ربطی ندارد، یعنی حرکت انتقالی نقشی در تعیین اول ماه ندارد.
* در «بینه عادله» آیا می‌توان از شهادت و حصول علم علمای علم نجوم بهره جست؟
** «بینه عادله» در روایت آمده است و کسانی که رؤیت را ملاک قرار می دهند، شهادت در آن موضوعیت پیدا می‌کند. اما در خصوص علم نجوم کسی در دقت علمی آن شکی ندارد و اگر از سخنان منجمان علم حاصل شود، سخن ایشان دلیل خواهد بود، یکی از دلایلی که بنده معتقدم ملاک، تولد ماه است نیز همین حصول علم برای انسان است.
* وظیفه مقلدان در این اختلاف نظرها چیست؟ و چه نسبتی بین این حکم و احکام حکومتی وجود دارد؟
** اساساً اگر ما حکم حاکم را در موضوعات نافذ دانستیم متابعت از هر حکم حاکم بر دیگران واجب و لازم است. اما اگر حکم حاکم نافذ دانسته نشود افراد به فتوای مرجع تقلید خود عمل کنند. در واقع باید دید مبنای مراجع تقلید آنان چیست. به عقیده من، حکم رهبری در تعیین اول ماه نافذ است، مگر این که کسی در مستند خدشه وارد کند و گرنه حکم رهبر در همه موضوعات نافذ است و اختصاص به هلال ماه ندارد.