مبارزات انقلابی مردم ایران از کجا آغاز شد؟

میترا خسروبیگ
نگاهی مستند به تاریخ پرحادثه کشور عزیزمان ایران و مرور حوادث آن، از منظر شناخت انقلاب و دستاوردهای گرانبهایش گامی پرارزش و بااهمیت در روشنگری نسل جوان مخصوصا مدافعان واقعی ایران اسلامی می باشد. هر برگ از کتاب حجیم انقلاب مردم ایران را که ورق می زنی، رد پایی از حضور عوامل آمریکایی یا نقش فعال آنان در بروز حوادث می بینی. حوادثی که شاید در آن برهه زمانی شکستی مقطعی برای مردم ایران به حساب می آمد، اما در حال حاضر نقشی چون راهنمای صدیق در شناخت دشمنان واقعی و صدالبته ابله زیرک نما دارد. آغاز مناسبات سیاسی میان ایران و آمریکا را می توان بیست وششم بهمن سال یکهزار و دویست و شصت و دو (ورود ساموئل بنجامین سفیر آمریکا) و قطع آن بهمن سال یکهزار و سیصد و پنجاه و هفت درست نود و پنج سال پس از شروعش دانست؛ البته قبل از آن نیز مناسبات غیررسمی آمریکایی ها با ایرانیان در سال یکهزار و دویست و نه با ورود مبلغان مسیحی ـ آمریکایی با هدف ترویج آیین مسیحیت در مناطق شمال غرب ایران آغاز شده بود؛ کم کم با گذشت زمان دامنه فعالیت آنان چنان وسیع شد که بعد از بیست و پنج سال یعنی در سال یکهزار و دویست و سی و چهار تعداد مبلغان آمریکایی به چهل و هشت تن رسید.
از آنجا که آمریکایی ها مانند انگلیس، استعمار کهن، قرآن کریم و تعالیم متعالی اسلام و سنت پیامبر عظیم الشأن را بزرگترین مانع برای دستیابی به اغراض برنامه های استعمارگونه خود می دانستند؛ مبارزه با اسلام را در صدر برنامه های خود قرار دادند. مشهورترین عناصر آنها برای رسیدن به سیاست های مذکور جان پرکینز*، هوارد باسکرویل، مارتین جردن، میلسپو و... بودند. بنابراین آمریکایی ها از همان بدو ورود به ایران بنیان رفتارهای سیاسی و اساس برخوردهای فرهنگی خود را مبتنی به سوءنیت و عدم صداقت پایه ریزی کردند و از همان ابتدا خواستار روابطی متکی به احترام متقابل و حسن نیت و عدم دخالت در امور داخلی کشور در راستای قوانین و معیارهای بین المللی نبودند. آنها برای رسیدن به منافع ملی کشورشان در ایران به طرز ناشیانه، مقدس ترین اعتقادات مردم را هدف قرار دادند. از این رو روحانیت آگاه و مبارز به عنوان رهبر، همگام ملت، به یاری خدا انقلاب اسلامی بزرگی را پایه ریزی کرد. چنانچه می دانیم رویداد چنین انقلاب بزرگی ملزوم پیشینه ای قوی از حرکات انقلابی در محور زمانی گذشته است، محوری که طول بازگشت آن تا به چندین دهه قبل از پیروزی انقلاب اسلامی ایران برمی گردد.
در صد سال گذشته، پیش از انقلاب شاهد چهار حرکت سیاسی ـ اجتماعی بودیم. این چهار حرکت: 1- نهضت تنباکو 2- انقلاب مشروطه 3- ملی شدن صنعت نفت 4- قیام پانزده خرداد است که هریک از آنها از انگیزه سیاسی- اجتماعی متفاوتی برخوردار بودند. حرکت اول، جنبشی محدود علیه سلطه خارجی در ایران بود. حرکت دوم، تلاش مردم ایران را در جهت ایجاد حکومت مردمی و مشروطه نمایان می ساخت. حرکت سوم، مبارزه علیه سلطه انگلیس بود، ولی در مقایسه با جنبش تنباکو گستره ای وسیع تر داشت و چون هر کنشی را واکنشی است، آمریکا و دولت خائن و وابسته به آن نیز آرام ننشستند و کودتای بیست و هشتم مرداد را رقم زدند تا پانزدهم خردادی دردناک بر ذهن تاریخ معاصر ایران به یادگار بماند. دلایل آغاز جنبش تنباکو را که مادر قیام مشروطه است، می توان از دیدگاه فرهنگی ـ مذهبی و سیاسی ـ اجتماعی مورد بررسی قرار داد. با اعطای امتیاز تنباکو، شرکت تالبوت تعداد زیادی از اتباع دولت خود و مستعمرات انگلیس را به عنوان کارکنان شرکت به ایران می آورد.
رفتار این افراد برای ایرانیان هشداردهنده بود؛ در ثانی خاطره بد کمپانی هند شرقی برای مردم زنده می شد. از طرفی مخالفت با سیاست امتیازبخشی از مدتها پیش از اعطای امتیاز تنباکو در ایران مشاهده می شد. علمای دین علت تحریم تنباکو را متزلزل شدن دین و استقلال کشور توسط قدرت بیگانه و مغایرت آن با قرآن مجید می دانستند. در واقع با پیروزی روحانیت در جنبش تنباکو نمایشگر قدرت و افزایش قدرت سیاسی علما بود. قدرتی که همه جز پابرهنه ها از آن بی خبر بودند. جنبش تنباکو نمونه ای موفقیت آمیز از یک حرکت عمومی در تاریخ معاصر ایران بود؛ حرکتی که پیروزی آن مرهون پیوند ویژه رهبران و مردم بود. این قیام در حقیقت؛ تولد سیاسی مردم و روحانیت را در پی داشت؛ پایه های مشروعیت سلطنت را زیر سؤال برد و اقتدار سیاسی روحانیت را بیشتر کرد و آنان را به عنوان عنصر اصلی هدایت کننده مقاومت های مردمی علیه استعمار و استبداد شناساند، اما انقلاب مشروطه فرزند خلف جنبش تنباکو، اگرچه اولین حرکت منسجم ملت ایران علیه استبداد سلطنتی محسوب می شود؛ از دیدگاه جامعه شناسی سیاسی نقطه عطفی در بلوغ فکری ملت ایران به شمار می آید. براستی انقلاب مشروطه از کجا آغاز شد؟ و چرا انقلاب مردم ناکام ماند؟ سؤالاتی است که در بحث های آینده سعی خواهیم کرد، پاسخ داده شوند.