چین و روسیه؛ تا چه حد قابل اطمینان؟

امیر محبیان
چالش هسته اى ایران با کشورهاى غربى با محوریت ایالات متحده عملا شرایطى بغرنج را پدید آورده است که بعضى از کشورها را خواسته یا ناخواسته به معادلات و مبادلات جدیدى وارد کرده است.
از مدتها پیش ایران به گونه اى عمل کرده است که از گسل میان اروپا ـ آمریکا، چین و روسیه ـ آمریکا نهایت بهره را بدست آورد.
اخیرا در پى فعالیت شدید دیپلماتیک ایالات متحده و پاره اى از اقدامات انجام شده عملا گسل میان اروپا و آمریکا تا حد زیادى از میان رفته و یا حداقل دیگر کارایى لازم را براى ایران ندارد.
اما وضعیت گسل چین و روسیه با آمریکا چگونه است؟
1. گسل چین و آمریکا:
چین به دلایل قابل فهم منجمله دلایل اقتصادى مایل است که ایران در کانون تحریم هاى بین المللى قرار نگیرد. در یک تحقیق آمده است: “اقتصاد در حال رشد چین به شدت به منابع انرژى و بویژه نفت و گاز احتیاج دارد. توسعه شدید صنایع تنها عامل افزایش مصرف منابع انرژى هیدروکربنى در چین نمى باشد بلکه بالا رفتن مداوم سطح زندگى نیز در این رابطه تاثیر به سزایى دارد. به گزارش کارشناسان تا سال 2010 تعداد اتومبیل ها در جاده هاى چین به 90 برابر میزان خود در سال 1990 افزایش خواهد یافت و در سال 2030 میزان آن به بیش از تعداد اتومبیل هاى موجود در آمریکا خواهد رسید. ولى در عین حال چین با حساب کردن بر روى واردات نفت برنامه اى براى افزایش سریع استخراج نفت خود ندارد.
در سال 2004 چین 110 میلیون تن نفت وارد کرده (در مقایسه با سال 2003 واردات نفت 35% افزایش داشته است) ومقام دومین وارد کننده نفت جهان را به خود اختصاص داد. ولى در سال 2010 حجم نفت وارداتى چین دو برابر خواهد شد. اگر اکنون سهم کشورهاى خاورمیانه و خلیج فارس در تامین نفت چین %35 مى باشد، تا سال 2015 این میزان به %75 افزایش خواهد یافت.”از سوى دیگر؛ “ ایران پس از عربستان سعودى (14)% و عمان (3,13)%، با تامین %8,10 نفت وارداتى چین، سومین صادر کننده عمده نفت به این کشور مى باشد. در سال 2004 کمپانى نفتى دولتى Sinopek چین یک قرار داد 70 میلیارد دلارى با ایران منعقد ساخت که طبق آن طرف چینى در بهره بردارى میدان عظیم نفتى “یادآوران” در ایران شرکت خواهد کرد و طرف ایرانى نیز در طول 25 سال میزان 250 میلیون تن گاز مایع به چین ارائه خواهد نمود. ارائه نفت در این دوره 150 هزار بشکه در روز خواهد بود. طبق همین قرار داد چین نیز جهت اکتشاف منابع انرژى در ایران، پتروشیمى و زیربناى گازى آن سرمایه گذارى قابل توجهى خواهد کرد.”
پس منافع حاصل از ارتباط با ایران براى چین قابل توجه است اما از سوى دیگر این منافع در محاسبات سران چین حرف آخر را نخواهند زد زیرا از سوى دیگر ایالات متحده قادر است در بازار رقابتى با چین مشکلات و ضررهایى قابل توجه را به آن کشور وارد کند.دیدار هو تسزینتائو”، رئیس جمهورچین از ایالات متحده در همین راستا معنا دار است لذا باید دید آیا ایالات متحده براى بستن گسل میان خود با چین حاضر به پرداخت هزینه مالى سنگین آن هست یا خیر؟ لذا چینى ها فعلا مى کوشند در ازاى بستن شکاف خود با ایالات متحده معامله پرسودى را شکل دهند. در این راستا؛ لازم است منتظرنتایج دیدار هو تسزینتائو”، رئیس جمهورچین از ایالات متحده باشیم.
2. گسل روسیه و ایالات متحده،
گرفتارى روس ها در این زمینه از جهاتى بیشتر از چینى‌هاست.
فعلا موضع رسمى دولت روسیه در چالش هسته اى ایران این است:” مسکو دلیلى براى تنش زایى پیرامون مشکل هسته اى ایران نمى بیند. وظیفه اصلى جامعه جهانى این است که به ایران اجازه تخطى از رژیم منع گسترش سلاح هسته اى را ندهد و نه چیزى بیش از این.”
کارشناسان روسى هم حسب یک تحلیل معتقدند که” این شکل از مذاکرات ایران- انگلیس، فرانسه، آلمان دیگر مثمر ثمر نیست. طرفین آماده توافق نیستند و مسئله اعطاى ضمانت هاى “منفی” به ایران (عدم حمله به ایران) و یا عضویت در سازمان تجارت جهانی، بدون حضور آمریکا نمى تواند حل شود. از سوى دیگر، مسکو و پکن بخاطر محدود بودن قدرت نفوذ خود نمى توانند بطور مستقل مشکل هسته اى ایران را حل کنند و واشنگتن نیز آماده انجام مذاکره دوجانبه با تهران نیست.
تنها یک راه خروج از این اوضاع وجود دارد: بسط دادن شرکت کنندگان در مذاکرات با حضور روسیه، چین و آمریکا و اینکه تمامى طرفین مجموعه اى از پیشنهادات توافق شده را آماده کنند. چیزى تقریبا همانند مذاکرات شش جانبه با کره شمالی، که هر چند تا بحال نتیجه اى نداشته است، اما حداقل اوضاع را در چارچوب صلح آمیز حفظ مى‌کند. “
کارشناسان روسى در تعریف نقشى براى کشورها در جهت حل منازعه برآنند که:
“ آنچه که باید از سوى آمریکا انجام شود بدین ترتیب است: “خیلى وقت است زمان آن فرا رسیده است که از ترشرویى نسبت به ایران دست برداشته و لازم است که با او سر میز مذاکره نشینند” و در اینجا نیاز به اعطاى ضمانت هاى “منفی” به ایران براى حفظ امنیت و ضمانت عادى ساختن روابط متقابل است.
از سوى اتحادیه اروپا نیز، نقشى که مى تواند داشته باشد، این است که سرمایه و فناورى و در وهله اول براى صنایع نفت و گاز و پالایش نفت به تهران ارائه کند.
آنچه که روسیه مى تواند انجام دهد، ساخت نیروگاه هاى اتمی، عرضه سوخت و خارج ساختن سوخت مصرف شده و فروش تسلیحات دفاعى است.
از سوى چین نیز تضمین خریدارى میزان قابل توجهى نفت مى تواند به حل اوضاع کمک کند.
و بالاخره آنچه که از سوى ایران مى تواند انجام شود به عبارت زیر است: تصویب پروتکل الحاقى به ان پى تى تالیف شده در سال 1997، توقف موقت کار در زمینه غنى سازى اورانیوم در مقیاس صنعتی، توقف طولانى مدت در انجام هر فعالیتى در زمینه برنامه هاى مربوط به پلوتونیوم، ارائه اطلاعات کامل به آژانس بین المللى انرژى اتمى در رابطه با کلیه فعالیت هایى که سابق در زمینه هسته اى انجام شده بودند.“
پیشنهادهاى مذکور از جانب این کارشناسان روس در نگاه نخستین ساده انگارانه بنظر مى رسد ولى تحلیل آن نشان مى دهد که روسیه همچنان بدنبال فروش صنعتى اورانیوم غنى شده به ایران است و در زمینه انجام غنى سازى در ایران عملا خط فعالیت غنى‌سازى تا حد نیمه صنعتى را براى ایران به رسمیت شناخته‌اند.
نگارنده بر این باور است که از این مقطع هزینه زایى رفع گسل براى آمریکا بسیار پر هزینه تر از قبل شده و قیمت همسو کردن روسیه و چین براى آمریکا بسیار بالا رفته است ولى باید هشیارانه علایم دریافتى از رفتار روس ها و چینى هارارصد و تحلیل کرد و بدور از هرگونه خوشبینى بى دلیل مبنى بر عدم امکان معامله این کشورها؛ به مدیریت اختلاف منافع از طریق تاثیر گذارى بر میزان ارزش و وزن هزینه و فایده در روابط این کشورها در موضوع خاص ایران پرداخت شاید بتوان با این اقدام در کنار اقدامات دیپلماتیک دیگر همچنان گسل مهم چین و روسیه با ایالات متحده را همچنان باز نگه داشت. نباید فراموش کرد که مدت زمان حفظ شکاف مذکور موجب افزایش پیشنهادهاى جدید براى ایران از سوى رقبا خواهد شد.