روسیه و اوپک

محمد عرب محمدی
نشریه اشپیگل در شماره 7 اکتبر 2002 نوشت: «قدرت نفتی روسیه خیال دارد با همکاری آمریکا به سیطره کارتل اوپک خاتمه دهد.» به نظر می رسد تحلیلگر اشپیگل در تعیین هدف روسیه دقت کافی داشته است، اما شاید در انتخاب همکار روسیه تشخیص دقیقی نداشته است، واقعیت این است که روسیه تمایل زیادی برای تسلط بر بازار انرژی جهان دارد و در طی این مسیر حاضر به همکاری با هر بلوک بندی سیاسی و اقتصادی نیز هست. آیا این هدف روسیه را باید نکوهش کرد؟ کارشناسان اقتصادی و ناظران آگاه بین المللی که رفتار کشورها را براساس افزایش حداکثر سود تحلیل می کنند، رهبران روسیه را هرگز سرزنش نمی کنند که چرا می خواهد منافع خود را حداکثر کند. آیا روسیه توانایی سیطره بر بازار جهانی نفت و گاز را دارد؟ به نظر می رسد دست کم تا زمانی که تکنولوژی تبدیل گاز طبیعی به سایر فرآورده ها که با هزینه های کمتر و با شتابی بیشتر در پهنه جهان جابه جا شود ایجاد نشود این آرزوی روسیه به عمل نزدیک نمی شود. روسیه اما با همین شرایط و با آگاهی از اینکه نیاز کشورهای صنعتی به ویژه اتحادیه اروپا به تامین انرژی در شرایط امن می تواند بر این مشکل غلبه کند همه نیروی خود را بر استفاده از نیروی نفت و گاز متمرکز کرده‌اند.
روسیه با استفاده از سرمایه های بین المللی به ویژه سرمایه شرکت های غول پیکر نفت و گاز اروپایی مثل توتال، انی و... ظرفیت تولید و صادرات خود را با شتاب توسعه می دهد و اکنون در یک قدمی عربستان سعودی ایستاده است. روسیه اما این خوشبختی را دارد که برخلاف عربستان که قدرت سیاسی محدودی دارد و شرایط داخلی نامساعدتری دارد، یک بازیگر قهار سیاسی است.کشور روسیه به رغم همه دشواری هایی که به لحاظ جدایی کشورهای دیگر تجربه کرده است، هنوز جزو 5 کشوری است که در شورای امنیت سازمان ملل متحد حق وتو دارد.رهبران روسیه چنان اقتداری در داخل دارند که توانسته اند همه صداهای مخالف دولت به ویژه غول های نفتی خصوصی را به سوی نیستی سوق داده و غول ها بزرگی را با مالکیت و مدیریت دولتی تاسیس کرده و آنها را شانه به شانه غول های بزرگ نفتی آمریکا و اتحادیه اروپا قرار بدهند. علاوه بر اینها، روسیه توانسته است از شکاف اتحادیه اروپا و آمریکا بر سر اینکه هر کدام چه سهمی از مدیریت جهانی را باید داشته باشند، استفاده کرده و با نزدیک شدن به اتحادیه اروپا در موقعیت یک شریک مهم قرار می‌گیرد.
روسیه با این توانایی ها دست کم می تواند در شرایط بحرانی شدن بازار جهانی نفت به دلیل قطع عرضه یا کاهش عرصه نفت به بازارهای جهانی اجازه ندهد قیمت ها به سمت بالا هدایت شوند و این موضوعی است که آمریکایی ها، اروپایی ها و ژاپنی ها درک درستی از این واقعیت دارند و احساس امنیت می‌کنند. روسیه در سال های اخیر نشان داده است که در نقشه کشیدن برای تسخیر بازار جهانی انرژی تا چه اندازه از برگ هایی که دارد هوشمندانه استفاده می‌کند. به عنوان مثال می توان به رفتار رهبران روسیه در فاصله انداختن میان برخی کشورهای نفت خیز خاورمیانه با آمریکا اشاره کرد که در سال های اخیر آن را به خوبی اجرا کرده است.
روسیه با این کار چند هدف را تعقیب می کند؛ از یک طرف به مصرف کنندگان عمده انرژی در غرب و حتی در آسیا به چین و ژاپن این نکته را القا می کند که اتکای بلند مدت به نفت خاورمیانه می تواند آنها را همواره در هراس نگه دارد و از طرف دیگر، افزایش تنش در سیاست، قیمت های نفت را به بالا هدایت می کند تا سود بیشتری به چنگ آورد.افزایش قدرت روسیه در بازار انرژی به ویژه بازار گاز جهانی شاید بیش از هر کشوری به ایران آسیب می رساند، چون ایران دارای دومین ذخایر گاز جهانی است که به دلایل گوناگون هنوز در استخراج، فرآوری و صادرات آن کامیاب نبوده است. رهبران کشورهای عضو اوپک به ویژه مدیران اقتصادی و نفتی و سیاسی کشور ضمن اینکه از نیروهای روسیه در جهت حل برخی تنگناهای سیاسی استفاده می کنند باید با چشم هایی باز مواظب رفتارها و نقشه های انرژی روسیه باشند. یادمان باشد که اتحادیه اروپا قبل از مذاکره با روسیه برای تامین گاز علاقه مند بود از طریق ترکیه گاز ایران را خریداری کند. علاوه بر این یادمان باشد که روسیه مشتریان ثروتمند و نیرومند ایران در نفت را به سمت خود سوق داده است.