نوبل برای نویسنده‌ای متوسط

اسدالله امرایی
سرانجام گمانه زنی های اهل ادبیات با اعلان جایزه نوبل ادبیات برای نویسنده ترک اورهان پاموک به پایان رسید. ذکر یک نکته ضروری است و آن محرمانه بودن نامزدهای دریافت جایزه است و آنچه در مطبوعات و سایر رسانه ها اعلان می شود صرفا گمانه زنی است. بنابراین چیزی به نام فهرست منتشر نمی شود و حتی کسی که جایزه را می گیرد تا آخرین لحظه و قبل از اعلان نامش از آن خبر ندارد. به همین دلیل اگر برنده نوبل جایزه را به دلایلی نپذیرد نفر دومی وجود ندارد که جایزه به او تعلق بگیرد. نمونه اش پاسترناک. جایزه نوبل همواره در نخستین پنج شنبه های ماه اکتبراعلان می شود، البته امسال کمی دیرتر اعلان شد. علی احمد سعید ادونیس شاعر سوری و ریشارد کاپوشینسکی نویسنده و روزنامه نگار لهستانی ماریو بارگاس یوسا و جویس کرول اوتس، فیلیپ راث و آموس اوز از دیگر نامزدهای احتمالی بودند. آثار پاموک به 34 زبان دنیا ترجمه شده است. در میان کتاب های معروف او می توان به کتاب «سیاه»، «نام من قرمز» و «برف» اشاره کرد. پاموک 54 سال دارد و پس از یاشارکمال و ناظم حکمت از معروف ترین چهره های ادبی معاصر ترکیه در جهان است اما آثارش استواری آثار آنها را ندارد.
چندی پیش اورهان پاموک با اشاره به قتل عام ارامنه این پرسش را مطرح کرد که روزی روزگاری در کشور ما شهروندان غیرمسلمان بسیاری در صلح و صفا زندگی می کردند. امروز اما خبری از آنها نیست. چرا؟ روزی روزگاری در این کشور صدها هزار ارمنی زندگی می کردند، به سر آنها چه آمد؟ همین نوشته باعث شد تا بسیاری از روزنامه های ترکیه و احزاب ملی گرای آن کشور از دولت بخواهند اورهان پاموک را دستگیر کند و به زندان بیندازد. پاموک جوایز متعددی را به خود اختصاص داده که از آن جمله می توان به جایزه صلح ویژه اتحادیه کتابفروشان و ناشران آلمان اشاره کرد. آثار پاموک به فارسی ترجمه شده و خودش هم پیش از این در نمایشگاه بین المللی کتاب به تهران آمده بود. گفته شده است جایزه نوبل را به خاطر «فعالیت های وی در نزدیک سازی فرهنگ ها از طریق ادبیات» به پاموک اعطا کرده اند. پاموک به دلیل ابراز عقایدی مغایر با ادعاهای دولت متبوع خود در خصوص ادعاهای نسل‌کشی ارامنه بارها تحت تعقیب قضایی قرار گرفته. وی قبلا نیز نشان شوالیه دولت فرانسه را دریافت کرده بود.
این نویسنده 54 ساله بیشتر فعالی اجتماعی است و به سیاست علاقه ای نشان نمی داد. در ایامی که پاموک در ایران بود فرصتی دست داد تا با او و نقطه نظراتش آشنا شوم. به عنوان علاقه مندی کوچک به ادبیات و خواننده آثارش، از اعطای نوبل ادبیات به وی بسیار خرسند شده ام. من شخصا خوشحالم که نویسنده ای از ترکیه مورد توجه جهانیان قرار گرفته اما با توجه به کسانی که الان زنده اند و از جایزه محروم، به نظرم باید در صحت و سقم نقطه نظرات کمیته نوبل تردید و تامل کرد. حالا اگر نخواهم به نویسنده های قدری که در جهان هستند اشاره کنم، باید بگویم که انصافا برخی از نویسندگان خودمان بسیار سرتر از او هستند. بسیاری از نویسندگان بزرگ، نوبل نگرفتند. زمانی که تولستوی زنده بود 9 سال از عمر جایزه نوبل می گذشت و جیمز جویس هم نوبل نگرفت. نوبل نگرفتن یوسا هم از عظمت او نکاسته و این قافله تا به کی لنگ است؟ اورهان پاموک نویسنده خوبی است اما در حد و اندازه جایزه نوبل نیست. به نظر می رسد که ادعاهای او درباره قتل عام ارامنه به دست ارتش عثمانی که حکایت یک واقعیت تلخ است و مناقشه های اخیر فرانسه و ترکیه در این انتخاب بی تاثیر نبوده باشد.
پاموک می گفت: «دلم می خواهد که ترکیه عضو اتحادیه اروپا شود زیرا عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا، فرهنگ اتحادیه اروپا را نیز غنی خواهد کرد. پاموک اعتقاد دارد که دنباله رو داستایوفسکی، توماس مان، تولستوی، پروست، جویس، ویرجینیا وولف و فاکنر است. او خود را جزو نویسندگان اروپایی می داند. زمانی که از او خواستم برای مجموعه نویسندگان آسیایی داستانی بدهد سخت بر آشفت که من «آوروپالیایم» (من اروپایی ام). » درست است که یاشار کمال به پاموک تبریک گفته اما آیا اگر قرار بود به نویسنده ای ترک جایزه بدهند نویسنده چیره دست و بزرگی مانند «یاشار کمال» را ندیده‌اند؟