ترک‌ها، ایستاده در اتاق انتظار

رامین رهبر یعقوبی
«اورهان پاموک» برنده جایزه نوبل ادبیات ترکیه اوضاع سیاسی این کشور را «آشفته» توصیف می کند و اکنون به نظر می آید که این آشفتگی به مسئله ورود ترکیه به اتحادیه اروپا تاثیر گذاشته است. «سولی اوزل» تحلیلگر سیاسی دانشگاه بیلگی در استانبول که از پیوستن ترکیه به اتحادیه اروپا حمایت می کند در این رابطه می گوید؛«تقریبا همه سیاستمداران و حتی مردم ترکیه امید خود را برای پیوستن به اتحادیه اروپا از دست داده اند».
ناامیدی های مردم ترکیه بی دلیل نیست. مذاکرات مربوط به عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا بر لبه پرتگاه باریکی قرار دارند. اتحادیه اروپا تا روز شش دسامبر به ترکیه فرصت داده که بندرها و فرودگاه های خود را به روی قبرس باز کند. ترکیه اعلام کرده تا زمانی که اروپا تحریم تجاری بخش ترکیه ای قبرس را لغو نکند. حاضر به بازکردن مرزهای خود به روی قبرس یونانی نیست.
اتحادیه اروپا به رهبری کشور فنلاند نتوانسته است که به این خواسته ترک ها پاسخی مثبت دهد. هنوز مشخص نیست که پس از پایان ضرب الاجل اتحادیه اروپا چند بند از مفاد تفاهمنامه اروپا- ترکیه حذف خواهند شد. از 35 ماده این تفاهم نامه حدود هشت بند مربوط به تجارت و بازار داخلی است.
نافرمانی ترکیه از یکسو و تمایل شدید این کشور برای ورود به اتحادیه اروپا سبب شده که کارها گره بخورد. اتحادیه اروپا نیز به دلایل متعدد قصد دارد ترکیه را از پیوستن به این اتحادیه باز دارد زیرا امتیازهای منفی ترکیه برای پیوستن به اروپا کم نیستند؛ ترکیه ابهام کشتار ارامنه را به عنوان نسل کشی قبول ندارد، با یکی از کشورهای اروپای (یونان) سرناسازگاری دارد، جمعیت آن اکثرا مسلمانند، فقر در این کشور همچنان در سطح بالایی وجود دارد دولت آن، با کردها نامهربان است، در صورت پیوستن به اتحادیه اروپا احتمال آن وجود دارد که بیشترین جمعیت را به این اتحادیه وارد کند و اقتصاد سیاسی این اتحادیه را به کلی فلج کند.
در صورتی که ترکیه به اتحادیه اروپا وارد شود این کشور به دلیل برخورداری از جمعیتی بالغ بر 80 میلیون نفر می تواند بیشترین رای را در شورای وزیران اروپا به خود اختصاص دهد. حتی این احتمال وجود دارد که بسیاری از کرسی های پارلمان اروپا به ترکیه اختصاص داده شود. در این صورت ترکیه قادر خواهد بود که به راحتی سیاست های خود را بر این اتحادیه نو پا حاکم کند.
در سال گذشته میلادی ترکیه و اتحادیه اروپا به شدت سرگرم مذاکره بر سر اختلاف های مرزی قبرس بوده اند. محدودیت های مربوط به آزادی بیان در ترکیه و اعتراف نکردن ترک ها به قتل عام ارامنه در سال1915 از جمله اختلاف های میان ترکیه و اتحادیه اروپا بوده است. این موضوع ها از دید اروپا بسیار اهمیت دارند ولی باعث نشده اند که جنبه های غربزدگی ترکیه مخدوش شوند.
ترکیه از اعضای فعال سازمان ناتو است و طرح اصلاح ساختار سیاسی و اقتصادی خود را با جدیت تمام دنبال می کند. اقتصاد ترکیه با نرخ 5/6 درصد در سال در حال رشد است و ترکیه تنها کشور مسلمانی است که اجازه اعزام صلحبان به لبنان را یافته است.
این مسائل ثابت می کند که ترکیه علاوه بر برخورداری از جنبه های منفی، جنبه های مثبتی هم برای پیوستن به اتحادیه اروپا دارد. سال گذشته میلادی کشورهای اروپایی با جدیدت تمام بحث پیوستن ترکیه به این اتحادیه را دنبال می کردند و اکنون به نظر می آید که آنان کمی دلسرد شده باشند.
فرانسه، اتریش و قبرس در ظاهر نشان می دهند که با پیوستن ترکیه به این اتحادیه موافقند ولی رفتار آنان و بهانه هایی که مطرح می کنند به گونه ای است که گویی قصد دارند به نحوی به ترک ها بفهمانند که در این مذاکرات راه به جایی نمی‌برند.
مذاکرات مربوط به پیوستن ترکیه به اتحادیه اروپا آثار مخربی نیز در پی داشته اند. برخی از این اثرات به زیان غرب بوده است که مهمترین آنها می تواند روگردانی از غرب باشد. در سال 2004 نظرسنجی ها نشان می داد که بیش از دوسوم مردم ترکیه مایل به پیوستن کشورشان به اتحادیه اروپا هستند و نظرسنجی های اخیر بیانگر آن است که فقط یک سوم ترک ها از این موضوع حمایت می‌کنند.
اکنون بیش از سه چهارم مردم ترکیه بر این باورند که اتحادیه اروپا هرگز پذیرای ورود ترکیه به این اتحادیه نخواهد بود. بعضی از این مردم بر این باورند که باید هرچه سریع تر از ادامه روند مذاکرات جلوگیری شود تا ترکیه دیگر مجبور نباشد به ساز اروپا به پایکوبی بپردازد.
بعضی از ترک ها می گویند؛ «فرض کنیم که به اتحادیه اروپا هم پیوستیم، آخرش که چی؟ وضع زندگی مان همین خواهد بود.» از زمانی که زمزمه های پیوستن ترکیه به اتحادیه اروپا مطرح شد، قاضی های ترکیه ای در تلاش بوده اند تا نظام حقوقی ترکیه را بر مبنای قوانینی اروپایی اصلاح کنند ولی اکنون این کار طاقت فرسا به کلی متوقف شده است. بحث برسر بندهای مورد اختلاف در مذاکره با اتحادیه اروپا تا مدت ها مسکوت باقی خواهد ماند زیرا در 18 ماه آینده کشور ترکیه شاهد سه انتخابات عمومی خواهد بود؛ انتخابات ریاست جمهوری ترکیه، انتخابات مجلس ترکیه و انتخابات ریاست جمهوری قبرس ترکیه. ترک هایی که با عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا مخالفند می گویند که ترکیه با کنار گذاشتن مذاکرات و افزایش مشارکت خود در امور جهان، بهتر می تواند سیاست های خارجی خود را دنبال کند. این موضوع درست همان چیزی است که آنگلا مرکل صدراعظم آلمان می‌خواهد.
مسئله غرب زدگی ترکیه چیز جدیدی نیست که با مذاکرات سرد اتحادیه اروپا آغاز شده باشد. پس از فروپاشی حکومت عثمانی، ترک ها به سرعت ارزش های زندگی غربی را پذیرا شدند. در نتیجه اروپا نمی تواند و حق ندارد مدعی شود که ترک ها با پیوستن به این اتحادیه از هویت غربی بهره مند می شوند زیرا این امر برای ترکیه به مثابه یک انتخاب است. اما همین انتخاب می تواند به نفع هر دو طرف معامله باشد. ترک مذاکرات عضویت می تواند برای اروپا عواقب ناخوشایندی در پی داشته باشد. این امر می تواند به ایجاد ثبات در کشور ترکیه منجر شود و دولت میانه رو ترکیه را در برابر مداخله نظامیان در امور کشور محافظت کند. در این حال ارتش ترکیه می تواند به راحتی نظام سکولاریسم خود را حفظ کند. نظام اقتصادی ترکیه با ورود به بازار آزاد اروپا درگیر اصلاحاتی سازنده می شود و کردهای این کشور از حقوق ویژه اقلیت های قومی برخوردار خواهند شد. عدم عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا می تواند این فرصت ها را از مردم این کشور بگیرد و حتی احتمال آن وجود دارد که میان ارتش و اسلامگرایان این کشور درگیری های شدیدی رخ دهد.
در صورتی که مذاکرات به نتیجه نرسند، اتحادیه اروپا فرصت بزرگی را از دست می دهد. در چنین حالتی سیاست خارجی اتحادیه اروپا و امیدهای این اتحادیه برای جلب توجه جهانی، اعتبار خود را از دست می دهند. این امر بعضا به دلیل آن خواهد بود که اروپا نتوانسته است کشور اسلامگرای میانه روی ترکیه را که دومین ارتش بزرگ ناتو را سازماندهی کرده به عضویت خود درآورد.
جهان اسلام به عضویت ترکیه را اتحادیه اروپا نظر دوخته است و عدم موفقیت مذاکرات می تواند اعتبار اروپا را در میان کشورهای اسلامی زیر سوال ببرد. در چنین حالتی حتی امکان آن وجود دارد که بدبینی اسلامگرایان به اروپا بیش از بدبینی آنان نسبت به آمریکا شود.
عدم موفقیت مذاکرات می تواند پیامی منفی را برای 15 میلیون مسلمان ساکن در اروپا ارسال کند؛ اینکه «شما در اروپا جایی ندارید!» حدود 3 میلیون ترک در آلمان زندگی می کنند و در صورت شکست مذاکرات معلوم نیست که دولت آلمان چه پاسخی به مسلمانان این کشور می‌دهد.
آلمان که از عواقب عدم عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا آگاه است با حساسیت تمام جریان این مذاکرات را دنبال می کند. اما تردید های خانم مرکل در این رابطه حتی بیش از مخالفت های فرانسه و قبرس به روند مذاکرات لطمه زده است. حال این سوال مطرح می شود که اگر توافق مذاکرات به نفع طرفین مذاکره نیست و ترکیه و اتحادیه اروپا قادر به ادامه مذاکرات نیستند آن وقت چه باید کرد؟ پاسخ این پرسش تا حدی روشن است. در صورت عدم تبعیت ترکیه از ضرب الاجل اتحادیه اروپا این امکان وجود دارد که مسئله پیوستن ترکیه به اتحادیه در اجلاس آخر ماه دسامبر سال جاری مطرح شود و اتحادیه اروپا مذاکره بر سر 8 بند از تفاهمنامه مذاکره را تا اطلاع ثانوی معلق نگه دارد. این موضوع تا زمانی ادامه خواهد یافت که ترکیه مرزهای خود را به روی قبرس باز کند.چنین اقدامی می تواند برای ترکیه پیامی ناخوشایند در پی داشته باشد و این در حالی است که بسیاری از اعضای اتحادیه اروپا می پندارند وادار کردن ترکیه به پذیرش الزامات اتحادیه می تواند بهترین تدبیر برای آماده کردن این کشور در پیوستن به اتحادیه اروپا باشد. این به نفع اروپاست که مانعی بر سر راه از سرگیری مذاکرات نگذارد و در عوض بر ترکیه فشار مضاعفی را برای ایجاد ارتباط با قبرس وارد کند. ارتباط میان این دو کشور همسایه می تواند منجر به کنار گذاشتن خصومت های دیرین شود. وقفه در مذاکرات اتحادیه اروپا و ترکیه می تواند به نفع هر دو طرف باشد ولی توقف کامل مذاکرات می تواند به بحرانی فراگیر تبدیل شود.