نظام تو در توی قدرت در سرزمین امیرزادگان

رامین رهبر یعقوبی:
نظام عربستان سعودی ازجمله نظام هایی است که هرگز نمی توان به اسرار آن پی برد و کارشناسان امور بین الملل عموما سعی دارند حکومت این کشور را براساس حرکت های مشهود داخلی مورد بررسی قرار دهند.
خاندان آل سعود پس از گذشت سال ها و در اثر زاد و ولد بسیار به امپراتوری عظیمی تبدیل شده که این امر در نهایت به جدال شاهزادگان این کشور به ظاهر ثروتمند و عاری از فرهنگ مدرن انجامیده است.
جدال در تو در توی قدرت این شاهزادگان که همگی مدعی تاج و تخت هستند به جایی رسیده است که تحلیلگران غربی در اعتراض به این جدال های داخلی گفته اند؛ سیاست سعودی حتی از نفت خام هم کدرتر و تاریک تر است. این ابهام با استعفای شاهزاده «ترکی الفیصل» فرستاده ویژه عربستان به ایالات متحده آمریکا، شدت گرفت.
هنوز دلایل و انگیزه اصلی این استعفا به درستی روشن نیست، زیرا ترکی الفیصل از جمله سیاستمداران مهم عربستان به حساب می آید. او برادرزاده «امیرعبدالله» پادشاه عربستان و برادر «سعودالفیصل» وزیر امور خارجه عربستان است. ترکی الفیصل در سال 2002 به عنوان فرستاده ویژه عربستان به لندن رفت و در سال 2005 میلادی فرستاده ویژه عربستان در ایالات متحده آمریکا شد. پیش از آنکه ترکی الفیصل تبدیل به سفیر صلح عربستان شود. او به مدت 24 سال مقام ریاست سازمان اطلاعات امنیت عربستان را برعهده داشت. از مهمترین اقدام های وی در آن دوران می توان به تامین وجوه لازم برای کمک به «مجاهدین افغانستان» اشاره کرد.
کاملا مشهود است که استعفای ترکی الفیصل دلایلی سیاسی داشته است. او مدعی است که به دلایل دیپلماتیک و برای آنکه بیشتر وقت خود را با خانواده اش بگذراند اقدام به استعفا کرده است؛ این اقدام می تواند بر روابط ریاض و واشنگتن تاثیر بگذارد. شاهزاده ترکی الفیصل تنها 17 ماه در سمت سفیر ویژه عربستان در آمریکا به سر برد. پیش از شاهزاده ترکی، شاهزاده «بندر بن سلطان» سمت سفیر عربستان در آمریکا را عهده دار بود. شاهزاده بندربن سلطان برادرزاده برادر ناتنی ترکی الفیصل است. بندر بن سلطان از زمان حکومت رونالد ریگان در آمریکا موفق شده بود روابط خوبی را با رئیس جمهوری های این کشور برقرار کند.
در مورد این دو شاهزاده مشهور، شایعه های فراوانی جریان دارد. در سال 2005 میلادی شاهزاده «بندربن سلطان» که در این حال فرزند شاهزاده سلطان وزیر دفاع عربستان است، خاک ایالات متحده را ترک کرد. شاهزاده بن سلطان ازجمله کسانی است که پس از امیرعبدالله چشم به حکومت بر عربستان دارد. شاهزاده بن سلطان در گذشته مشاور امنیت ملی برای امیر سعودی بوده است. برادران فیصل سیاستی محافظه کاران در قبال ایالات متحده داشتند ولی گفته می شود هنگامی که شاهزاده بن سلطان در مقام مشاور امنیتی ملی بوده، وی سیاست خارجی تندی در قبال آمریکا داشته است.
شاهزاده بن سلطان از جمله سیاستمدارانی است که مستقل از حیطه فعالیت های دیپلماتیک رسمی و حتی جدا از وزارت امور خارجه عربستان عمل می کند. به تازگی او در یک دیدار غیرمنتظره از ایالات متحده با سران دولت بوش ملاقات کرد و از آنها مصرانه درخواست کرد که دربرابر تقاضاهای پراکنده و پی در پی در مورد حمله به ایران و سوریه از خود مقاومت نشان دهند. شاهزاده ترکی نیز از جمله کسانی است که امتناع آمریکا از مذاکره با ایران را یک اشتباه بزرگ خوانده بود.
نامشخص بودن اهرم های قدرت در عربستان سعودی چندان هم به ضرر این کشور نبوده است. هر یک از شاهزادگان این کشور امکان آن را دارند که اشتباه شاهزاده ای دیگر را تصحیح کنند و واکنش مثبت یا منفی عموم مردم را مورد ارزیابی قرار دهند. این پراکندگی قدرت سبب می شود که عربستان سعودی بتواند در بازی قدرت سیاسی در منطقه، همواره دست بالا را بگیرد و نقش تعیین کننده ای را ایفا کند.
هنگامی که یکی از امیرزادگان مطلبی را در مخالفت با سیاست های آمریکا منتشر می کند، بازتاب و واکنش نسبت به این خبر سبب می شود بقیه شاهزادگان وارد عمل شوند و در صورت لزوم موضع معتدل تری را اتخاذ کنند. تاکنون خط مشی عربستان سعودی در قبال اشغال عراق توسط نیروهای آمریکایی به همین شیوه شکل گرفته است.
میان قبایل سنی موجود در عراق و سنی های عربستان روابط قومی و مذهبی قدرتمندی وجود دارد. اقلیت شیعیان ساکن در عربستان سعودی نیز همچون گذشته باعث نگرانی صاحب منصبان سیاسی این کشور است.
نگرانی های عربستان در مورد خاورمیانه و بخصوص عراق کم نیستند. عربستان از جمله کشورهایی است که با دستیابی ایران به نیروی هسته ای مخالفت می کند. آنان اگرچه در ظاهر این موضوع را آشکارا بیان نمی دارند ولی در خفا در پی یافتن لابی هایی برای جلوگیری از پیشبرد برنامه هسته ای ایران هستند. قدرت گرفتن شیعیان در عراق و حمایت ایران از دولت شیعه عراق از جمله مسائلی است که به دقت در عربستان مورد بررسی قرار گرفته است. برخی از تحلیل گران بر این باورند که روابط قومی و مذهبی عمیق میان خاندان آل سعود و اقلیت سنی مذهب عراق و حتی خانواده بزرگ القاعده وجود دارد. همین امر سبب شده که عربستان در زمینه تعیین ساختار قدرت اسلامی در منطقه حساس باشند در این رابطه بعضی از سعودی ها خط مشی های تدافعی نوین را به کار بسته اند ازجمله ایجاد تاسیسات دفاع مرزی در مرز میان عربستان و عراق.
در عربستان اقدام های تدافعی در برابر مذهب شیعه به گونه ای مخفی جریان دارد و شاهزاده های این کشور در تلاش هستند که این اقدام ها را ساماندهی کنند. روحانیون مذهب وهابیت نیز به جمع آنان پیوسته اند و اعتقاد دارند که سنی های عراق را باید در برابر شیعیان تجهیز کرد. این عده حتی قصد دارند که در این رابطه به طور مستقیم وارد عمل شوند.
«نواف عبید» مشاور امنیت عراق و مشاور ویژه شاهزاده ترکی در یادداشتی که اواخر سال 2006 میلادی در روزنامه واشنگتن پست به چاپ رسید به صراحت اعلام کرد؛ درصورتی که آمریکایی ها از عراق عقب نشینی کنند، نیروهای عربستان به سرعت وارد عراق می شوند و از سنی های این کشور حمایت می کنند.
در طرف دیگر شاهزاده ترکی با عصبانیت بسیار گفته های نواف عبید را رد کرد. مخالفت شاهزاده ترکی این شبهه را ایجاد می کند که احتمالا رقیب های ترکی این روزها فعال تر شده اند و توانسته اند مشاور وی را وادار به بیان این ادعاها بکنند.
تحلیلگران امور سیاسی عربستان معتقدند که این اختلاف ها توسط خط مشی های سیاست خارجی و همچنین تنش های داخلی خاندان سلطنتی پدید آمده اند. آل سعود سعی دارد اقدام هایی را درپیش گیرد که از ایجاد هرگونه تنش در میان دو جناح موجود در خاندان سلطنتی جلوگیری شود. اما با این حال هنوز هم احتمال بروز درگیری در بین دو جناح آل سعود وجود دارد. این دو جناح اصلی در حکومت سعودی از مخالفت میان «برادران فیصل» با «شاهزاده سلطان» ایجاد شده اند. شاهزاده سلطان صاحب شرکت عظیم «صدیری» است و برادر وی به نام شاهزاده نایف وزیر کشور عربستان است. شاهزاده سلمان، برادر دیگر شاهزاده سلطان، والی شهر ریاض است.
درحال حاضر شاهزاده سلطان مسوولیت ولیعهدی را بر دوش می کشد. ولی باید گفت که امیر عربستان ولیعهد این کشور هردو بیش از 80 سال سن دارند. به تازگی دولت عربستان تلاش بسیاری انجام داده که قوانین مربوط به توالی سلطنت را تغییر دهد. این اقدام برای آن صورت گرفت که از قدرت و نفوذ شرکت صدیری بکاهد. اما نگرانی صاحب منصبان عربستان آن است که امیر عبدالله برای جلوگیری از قدرت روبه افزایش شاهزاده سلطان امکانات چندانی در اختیار ندارد.