حز ب ایران

حزب ایران در زمان اشغال کشور از سوی متفقین توسط تعدادی از جوانان متخصص و متجدد ایران تشکیل شد. اغلب رهبران این حزب در اروپا تحصیل کرده و از اساتید دانشکده های حقوق و فنی به شمار می آمدند. این حزب تمایلات لیبرالی داشت و مخالف دیکتاتوری و سلطه بیگانه و فساد دستگاه اداری بود.
حزب ایران در سال 1324 توانست با حزب توده وارد کابینه ائتلافی قوام شود و رهبر آن یعنی اللهیار صالح به عنوان وزیر دادگستری این دولت انتخاب شد. این حزب اما نتوانست مانند حزب زحمتکشان به یک حزب سیاسی بزرگ تبدیل شود، اگرچه اعضای آن به علت پیوستن این حزب به جبهه ملی، افزایش پیدا کرد. از دیگر رهبران این حزب می توان به کریم سنجابی، کاظم حسیبی و احمد زیرک زاده اشاره کرد. زیرک زاده دبیرکل این حزب بود و نقش مهم و گاه تعیین کننده ای در انتصابات مهم سیاسی و اداری و نظامی دولت مصدق ایفا می کرد. با اوج گیری نهضت ملی شدن نفت و متعاقب آن شروع دوره نخست وزیری دکتر محمدمصدق، محیط مناسبی برای تداوم و گسترش فعالیت این حزب فراهم شد.
آنچه که سبب تشدید این فعالیت می شد حضور و مشارکت حداکثری سران حزب در دولت دکتر مصدق بود چرا که حزب از آغاز فعالیت خود یعنی در سال 1322، همواره رابطه تنگاتنگی با مصدق داشت. به همین علت هم گاه هدف انتقادات بسیار شدید از سوی مخالفان دولت مصدق قرار گرفت. «حزب کارگشایی» خواندن این حزب از سوی مخالفان بیانگر جایگاه و نقش حزب ایران در دولت مصدق بود. پاییز سال 1331، اوج اختلافات درونی این حزب به شمار می رود؛ به طوری که محافظه کاری رهبران حزب در اواخر این سال موجب انشعاب در آن شد. در نتیجه این انشعاب، بخش چشمگیری از اعضای فعال حزب ایران از آن خارج شده و «جمعیت آزادی مردم ایران» را تشکیل دادند.
در چنین شرایطی بود که حزب ایران عملا بخش عمده ای از توان خود را از دست داده و فعالیت هایش به حمایت از دولت مصدق و یا پاسخگویی به انتقادات گروه های مخالف خلاصه شد. یکی از نکات درخور توجه این حزب، نحوه عضوگیری آن بود که هم مسلمانان و هم زرتشتیان می توانستند به عضویت حزب درآیند. حزب ایران هم مانند سایر گروه های سیاسی آن دوره با فقدان برنامه ریزی مشخص برای تعمیق اهداف و روش های فعالیت متناسب با شرایط سیاسی جامعه روبه رو بود و این نقیصه در اواخر سال 1331 و نیمه اول سال 1332 به اوج رسید. در چنین شرایطی کودتای 28 مرداد 1332 شکل گرفت و به رغم تلاش زیاد اعضای حزب ایران، گروه اندکی از اوباش تهران با بخش اندکی از نیروهای نظامی توانستند دولت مصدق را سرنگون کنند. این واقعه برای حزب ایران که داعیه برخورداری از پشتیبانی مردمی را نیز داشت، یک شکست آشکار تلقی می شد. پس از کودتای 28 مرداد، رهبران حزب ایران مانند دیگر رهبران احزاب طرفدار مصدق تحت تعقیب قرار گرفتند. همچنین بسیاری از این افراد بازداشت شده و در مراحل بعد نیز بسیاری از سران و اعضای حزب از مشاغل دولتی برکنار و خانه نشین شدند. هرچند برخی از سران حزب ایران در کمیته نهضت مقاومت ملی حضور داشته و فعالیت می کردند.