عملکرد مالی دولت چه چیزهایی به ما می‌گوید؟

دکتر احمد توکلی
نگاهی به جدول عملکرد بودجه دولت در پنج ماهه اول 1385 قضاوت‌هایی اجمالی را درباره کارکرد دولت شکل می‌دهد:
1- دریافت‌های دولت، یا از درآمد عمومی است (عمدتاً مالیات و سود سهام شرکت‌های دولتی)، یا از منابع حاصل از فروش نفت خام، (حاصل از صادرات نفت و برداشت از حساب ذخیره ارزی که خودش ناشی از صادرات نفت بوده است). اقلام دیگری هم هست که وزن نسبی کمی دارند. قسمتی از درآمدهای عمومی نیز مستقیماً نتیجه صادرات نفت خام است، مانند مالیات و سود سهام علی‌الحساب شرکت ملی نفت. اگر این‌ها را از درآمد عمومی کم کنیم و به منابع حاصل از فروش نفت خام اضافه کنیم، سهم منابع نفتی در بودجه عمل شده 5 ماهه 74 درصد و سهم درآمد عمومی غیرنفتی 5/23 درصد می‌شود. یعنی تقریباً سه چهارم دریافت‌های بودجه مستقیماً متکی به نفت است و کمتر از یک چهارم به درآمدهای عمومی غیرنفتی] البته از اثر دلارهای نفتی بر واردات و مالیات بر واردات که در درآمد عمومی غیرنفتی آمده است صرف‌نظر کردهی‌ایم[. اتکاء به منابع نفتی در 5 ماهه سال 84 (پنج ماه آخر دولت قبل) کمی بیشتر بود: (5/76 درصد). وضع امسال گرچه نامطلوب، از پارسال کمی بهتر است. -2 درآمدهای عمومی غیرنفتی در این مدت تنها بیش از دو سوم پیش‌بینی یعنی 5/68 درصد بود. در حالیکهم همه منابع نفتی پیش‌بینی شده بیش از 100 درصد، حتی تا 226 درصد یعنی از تمام تا تقریبا 5/2 برابر محقق شده است. اگر وضع به همین منوال پیش رود، چون پرداخت‌ها معمولاً بیش از پیش‌بینی محقق می‌شود، اتکا به نفت افزایش خواهد یافت. اگر در بازار پرنوسان نفت، قیمت‌ها پایین بیاید، یا به هر دلیل مقدار فروش نفت کم شود، چه کنیم؟
3- فروش اوراق مشارکت برای طرح‌های عمرانی، که در واقع استقراض داخلی است، و استفاده از تسهیلات خارجی که تقریباً همان استقراض خارجی است، مطلقاً انجام نشده است. فروش شرکت‌های دولتی نیز تنها 4/6 درصد پیش‌بینی اتفاق افتاده است، یعنی هیچ. این پدیده منفی است و از عدم اطمینان و نامناسب بودن وضعیت تولید در کشور حکایت می‌کند.
4- در طرف پرداخت‌ها، اعتبارات هزینه‌ای (جاری) تقریبا 5 درصد بیش از پیش‌بینی (6/104 درصد مصوب) پرداخت شده است. در حالیکه اعتبارات تملک سرمایه‌ای (هزینه‌های عمرانی) تنها 7/65 درصد یعنی کمتر از دو سوم مصوب پنج ماهه پرداخت شده است. البته وضع پرداخت‌های عمرانی 5 ماهه 85 بهتر از مدت مشابه سال قبل است که میزان آن 57 درصد بود.
5- درباره پرداخت به طرح‌های عمرانی و ملی از محل حساب ذخیره ارزی باید گفت که عملکرد 82 درصد پیش‌بینی بوده است و به طرح‌های استانی نیز 66 درصد و سر جمع 7/65 درصد. علی‌القاعده مشکل کمبود اعتبار در کار نبوده است، چون حساب خزانه در پایان مردادماه 85 مبلغ 18446 میلیارد ریال موجودی داشت و حساب ذخیره ارزی نیز دلار زیادی داشت. لابد موانع دیگر در کار بود، وگرنه دولت که برای خرج کردن بودجه عمرانی عجله نشان می‌دهد، نباید با وجود موجودی تنها دو سوم پیش‌بینی مصوب را پرداخت کرده باشد.
پیشنهاد:
1- از وعده برای افزایش اعتبارات عمرانی تحت عنوان متمم بپرهیزیم. مشکل تنها به اعتبار برنمی‌گردد. قدرت جذب اقتصاد ملی محدود است و ایجاد تحرک در آن نیز بی‌حساب نیست. شرایط سیاسی خارجی را هم لحاظ کنیم. در غیر این صورت انتظارات برای عمران بیش از اندازه بالا می‌رود، بدون آنکه قدرت عمران چندان افزایش یابد.
نتیجه چیست؟
2- طرح قانونی رفع موانع تولید و سرمایه‌گذاری را هرچه زودتر تکمیل و تصویب کنیم. بدین ترتیب زحمات مشترک کمیسیون صنایع و معادن، مرکز پژوهش‌ها و وزارت صنایع و نهادهای غیردولتی ذیربط به ثمر می‌رسد. این کار برای افزایش درآمد مالیاتی دولت حیاتی است.