یارانۀ هدفمند ضرورتی ‌سرنوشت‌ساز

محمدهادی مهدویان / استاد دانشگاه و کارشناس اقتصادی
پیرامون هدفمند کردن یارانه‌ها در ایران دو نکتهء اساسی باید مورد توجه قرار گیرد: 1- شناسایی یارانه‌ها و تفکیک آن‌ها از یکدیگر 2- سیاست‌گذاری برای حذف یارانه‌ها به صورت تدریجی.
در خصوص شناسایی یارانه‌ها، باید توجه داشت که در کشور ما دوگونه یارانه پرداخت می‌شود:_1-یارانه‌های تصریحی2- یارانه‌های مضمونی. یارانه‌های تصریحی به یارانه‌هایی اطلاق می‌شود که ارقام آن در بودجهء سالانه، منعکس می‌شود و عمدتاً شامل کالاهای اساسی مانند آرد، گندم و کالاهای کوپنی و نهاده‌های بخش کشاورزی مانند کود و سهم است که در بودجهء سال جاری رقمی افزون بر 40 هزار میلیارد ریال را به خود اختصاص داده است.
نوع دوم یارانهء پرداختی دولت به مردم، یارانه‌های مضمونی یا تلویحی است.
شیوهء قیمت‌گذاری کالاهایی که با استفاده از این گونه یارانه‌ها به شهروندان عرضه می‌شود به گونه‌ای است که در قیاس با قیمت‌های جهانی، دولت خود را از درآمد حاصل از آن محروم می‌کند، مانند یارانه‌های انرژی و یا یارانه‌هایی که در برخی بهره‌های بانکی لحاظ شده است.
از آن‌جا که بار مالی پرداخت یارانه‌ها بر دوش دولت بسیار سنگین است، هدفمند کردن یارانه‌ها اجتناب‌ناپذیر است، اما برای اصلاح‌یارانه‌های تلویحی دو اصل بزرگ باید همواره راهنمای اقدام دولت و مجلس باشد، زیرا تصمیمات دولت در مورد تایید تخصیص و پرداخت اینگونه یارانه‌های مضمونی، بسیار اثرگذارتر از تصمیمات دولت برای لغو آن است، زیرا اغلب شهروندان به دلیل نفعی که از تخصیص یارانه‌ها می‌برند از تصویب پرداخت آن استقبال می‌کنند و به همان شدت نسبت به لغو آن واکنش منفی نشان می‌دهند، کما این که در مورد ثابت کردن قیمت انرژی و یا تثبیت قیمت 9 قلم کالا و خدمات و یا تصمیمات اخیری که دولت و شورای پول و اعتبار در مورد نرخ‌های سود بانکی اتخاذ کرد و حجم قابل توجهی از یارانهء نرخ‌های سود بانکی را بر دوش دولت تحمیل کرد، واکنش شهروندان توام با استقبال بود و اکنون، هر تلاشی برای تعدیل یا حذف یارانه‌های فوق با دشواری متقاعد کردن افکار عمومی، مواجه است. در این میان، دولت، ناچار به سیاست‌گذاری توام با ملاحظه است زیرا اتخاذ هر تصمیمی در ارتباط با حذف یارانه‌ها باعث ایجاد شوک قیمتی خواهد شد.
اگر هدفمندکردن یارانه‌ها از گردنه محک کارشناسی با موفقیت عبور کند، آنگاه دولت می‌تواند از محل مبالغ یارانهء پرداختی کنونی، به صرفه‌جویی قابل ملاحظه‌ای دست یابد، اما نکتهء مهم این است که در چنین مرحله‌ای، از تزریق مجدد مبلغ صرفه‌جویی شده به بخش‌های مختلف بودجه بایدخودداری شود و در عوض، این مبلغ به طور متمرکز به بخشی مجزا از بودجه که هدف توانمندسازی اقشار آسیب‌پذیر از طریق پرداخت یارانه را تعقیب می‌کند، منتقل شود. چنین اقدامی، شوک قیمتی در میان اقشار آسیب‌پذیر را به نحو بارزی کاهش خواهد داد و اقشار متمکن‌تر جامعه هم به تدریج خود را با وضعیت دریافت نکردن یارانه‌های غیرمنطقی، منطبق خواهند کرد و برآیند چنین رخدادی، به روند یارانه‌های بی‌دروپیکر پرداختی کنونی، سامانی نسبی خواهد بخشید.