راهبرد جدید آمریکا در خاورمیانه

محمد ملازهی
جرج بوش، رئیس جمهور آمریکا در آستانه اعلام راهبرد جدید آمریکا در خاورمیانه، فرماندهان نظامی و نیز شخصیتهای سیاسی مرتبط با مسایل خاورمیانه را تعویض کرده است.
بدون شک عراق در کانون استراتژی جدید آمریکا در خاورمیانه قرار دارد.
از همین رو افزایش نیروهای آمریکایی در عراق را در سطح 20 هزار سرباز و افسر جدید مطرح کرده است.
تصور اولیه در آمریکا آن است که افزایش نیروهای موقتی و به قصد پایان دادن به جنگ و تثبیت یک قدرت مورد علاقه آمریکا در بغداد خواهد بود، اما حقیقت این است که چنین تصوری معلوم نیست با واقعیتهای عراق همخوانی داشته باشد.
کنگره آمریکا که دموکراتها بر آن مسلط شده اند، خواهان زمان بندی خروج ارتش آمریکا از عراق هستند، اما به لحاظ قانونی نمی توانند جلوی اقدامات رئیس جمهور را بگیرند، مخالفت آنها تنها می تواند به لحاظ تبلیغاتی - روانی توجه بیشتری را جلب کند، اما مانع رئیس جمهور در اعزام نیروی بیشتر به عراق نخواهد شد. از این رو می توان گفت که عراق در آینده ای نزدیک با تحول عمده ای در نحوه ادامه اشغال روبه رو نخواهد شد و احتمال افزایش درگیریها محتمل است.
شک نباید داشت که افزایش نیروهای آمریکایی در عراق در کوتاه مدت جنگ را تشدید می کند و ملت عراق با مصایب جدید و مخرب تری روبه رو خواهد شد. فاجعه انسانی ناشی از اشغال عراق هم اکنون بسیار بالاست. گزارش منابع سازمان ملل متحد جابه جایی جمعیت عراق و آوارگی آنان را تا دومین فاجعه از سال 1948 و آوارگی فلسطینیان بعد از اشغال فلسطین در دنیای عرب ارزیابی کرده است. جمعیتی معادل سه میلیون و 700 هزار نفر از عراق فرار کرده و در سوریه، اردن، لبنان و سایر کشورها به صورت پناهنده زندگی می‌کنند.
این روند همچنان رو به افزایش است و بیم آن می رود که کشورهای همسایه عراق با موج جدیدی از فراریان از جنگ روبه رو شوند. این آمار رسمی و ثبت شده است و کارشناسان بر این باورند که آمار آوارگان عراقی به مراتب بیش از این است.
اما برای بوش و همکارانش این موضوع چندان مهم نیست.
آنها روی پیروزی نظامی در عراق برنامه ریزی کرده اند و آمادگی پذیرش شکست را ندارند. راهبرد جدید آمریکا که جابه جایی مهره های سیاسی و نظامی سابق را اجتناب ناپذیر کرده است، اهداف روشن تری برای خاورمیانه دارد، که هر چند به تمامی توضیح داده نشده اند، ولی گوشه هایی از آنها را می توان حدس زد. این راهبرد، جهان عرب و خاورمیانه را تحت تأثیر قرار خواهد داد و ممکن است بعضی از کشورها و رژیمهای حاکم را در جهان عرب با وضعیتهای جدیدی روبه‌رو کند.
با این حال استراتژی جدید آمریکا در واقع پذیرش محترمانه شکست طرح خاورمیانه بزرگ یا خاورمیانه جدید است که نگاهی به تحمیل تحولات در ساختارهای قدرت اعراب و اصلاحات سیاسی داشت.
قابل تصور است که عربستان و مصر از راهبرد جدید خاورمیانه ای آمریکا استقبال نسبی داشته باشند، هر چند که ممکن است به طور کامل به تحولات مورد نظر آمریکا اطمینان نداشته باشند. احتمالاً سوریه در جهان عرب در استراتژی جدید آمریکا در خاورمیانه مجبور به تحمل فشارهای بیشتر می باشد و لبنان نیز در موقعیت جدید با مشکلات و مداخلات خارجی بیشتری از گذشته روبه رو شود. نشانه های اولیه تشدید دخالتها در لبنان از هم اکنون ردیابی شده است.
اما بدون شک کانون توجه راهبرد جدید آمریکا پس از عراق، فلسطین خواهد بود. مدتهاست که این بحث در محافل سیاسی آمریکا مطرح شده است که چگونه می توان آینده اسرائیل را در خاورمیانه تثبیت کرد، این پرسش موضوع مهمتری را مطرح کرده است که آیا تسلط اسرائیل بر خاورمیانه از طریق نظامی امکان پذیر هست یا نه.
شواهدی وجود دارند که در راهبرد جدید آمریکا تسلط نظامی اسرائیل و توسعه ارضی اش مدنظر نیست و علی القاعده این وضعیت اجازه خواهد داد که یک کشور کوچک فلسطینی در بخشهایی از مناطق اشغالی سال 1967 م. شکل بگیرد. روشن است که اسرائیل به سادگی زیر بار نخواهد رفت و تا آنجا که بتواند کارشکنی می کند، منتها ضرورتهای آمریکا در خاورمیانه و اهداف بلند مدتش می تواند مواضع اسرائیل را تا حدی تعدیل کند.
بنابراین یک کشور کوچک ضعیف و بدون ارتش فلسطینی می تواند شکل بگیرد و بحرانی که هم اکنون در سطح حکومت خودگردان فلسطینیان در جریان است جدا از طرز تلقی جداگانه جنبش حماس و حکومت خودگردان درباره آینده کشور فلسطین قابل فهم نخواهد بود. با این حال راهبرد جدید بوش در خاورمیانه به معنای طراحی وضعیت جدیدی برای خاورمیانه نیز خواهد بود. نظم سنتی انگلیسی - فرانسوی منطقه جای خود را به نظم نوین آمریکایی می دهد و بازار مصرف و تسلیحات منطقه را یکپارچه تر در اختیار آمریکا قرار می‌دهد.
علت اصلی مقاومت کشوری مانند فرانسه در مقابل راهبرد خاورمیانه ای آمریکا در همین واقعیت نهفته است.
در هر حال راهبرد جدید آمریکا در خاورمیانه بدون چالش نیست، چالش سیاسی و اقتصادی و تجاری آن با اروپا، روسیه و چین است وچالش ایدئولوژیک آن با اسلام سیاسی است. عراق و فلسطین محورهای اصلی آن هستند و اگر آمریکا در عراق و فلسطین ناموفق باشد، عقب نشینی اش در مقابل رقبای سیاسی - اقتصادی و ایدئولوژیک، دیر یا زود اجتناب ناپذیر خواهد بود. خاورمیانه آمریکایی یا خاورمیانه اسلامی حادترین بحث در آینده است و راهبرد جدید آمریکا در نظر دارد که خاورمیانه ای آمریکایی از خرابه های جنگ عراق و فلسطین بیرون بکشد. کدامیک در موضع مسلط قرار خواهند گرفت؟ به درستی معلوم نیست، ولی منطقه در هر حال ظرفیت دو خاورمیانه را همزمان ندارد.