صاحبان اعتقادات دینی حافظان همیشگی محیط زیست

حمیده سادات هاشمی
تحقیقات دانشمندان علوم دینی در جهان نشان می دهد که تمامی ادیان الهی به حفظ محیط زیست توجه نشان داده اند اما دین اسلام و مسیحیت دستورات مشخص و موکدی در این عرصه دارند.
بررسی متون مختلف مذهبی همگی نشانگر وجود دیدگاههای مشخصی در راستای حفاظت از محیط زیست و منابع طبیعی است.
نگهداری و حفاظت از محیط زیست در بیش از دو دهه اخیر یکی از مباحث مهم در محافل و نشستهای جهانی است که باعث ارتباط میان ادیان شده است.
در نشست جهانی کشیشها در نایروبی و کنیا در سال 1975 سرفصلی تازه برای بررسی مسایل زیست محیطی ازدیدگاه ادیان آغاز شد.
برگزاری کنفرانسهایی تحت عنوان «مذاهب و زیست‌شناسی» از سوی دانشکده الهیات هاروارد نیز توانسته بیش از 700 دین پژوه و طلبه ادیان مختلف را طی سالهای اخیر گردهم آورده تا در راستای نظرات ادیان و حفاظت از محیط زیست مناظره کنند.
روحانیون مسیحی معتقدند که خداوند پست ترین و برترین مخلوقات خود را در اختیار انسان قرار داده است تا از آنها استفاده نماید و اگر از این موهبت بطور ناشایست استفاده شود، باعث خشم خداوند خواهد شد.
محققان خاطرنشان کرده اند که روحانیون ادیان معتقدند همه در برابر مخلوقات مسئول هستند و حفظ و رسیدگی به طبیعت و مخلوقات جز مسایل مهم ایمانی و اعتقادی زندگی است.
ارزشهای اخلاقی و مذهبی تضمینی برای حفاظت از محیط زیست است و دانشمندان علوم دینی معتقدند ما علاوه بر اجرای قوانین، باید استانداردهای اخلاقی را نیز مراعات کنیم تا به اهداف خود دست یابیم.
در ادیان الهی حفاظت محیط زیست که نسل امروز و نسلهای بعدی باید در آن حیات اجتماعی رو به رشدی داشته باشند، یک وظیفه عمومی تلقی می‌شود.
دکتر «کوروش فتحی واجارگاه» عضو هیات علمی دانشگاه در گفت وگو با گزارشگر ما اعلام کرد : براساس نتایج تحقیقات انجام شده، در خصوص رابطه محیط زیست و دستورات اسلامی این امر نشان می دهد که حکومت اسلامی موظف است با هرگونه فعالیت اقتصادی و مانند آن که منجر به تخریب محیط زیست و منابع زیست محیطی می شود به شدت مقابله کند.
وی ادامه داد: تمامی احاد جامعه و حکومت، در قبال حفظ محیط زیست مسئولیت هایی دارند که موظف به انجام آن هستند.
وی گفت: براساس این بررسی ها، احکام عملی محیط زیست در اسلام دارای دو بعد فردی و حکومتی است که در بند اول هر فرد از جامعه اسلامی در برابر محیط زیست مسئول است که شعاع آن چون جنبه فردی دارد محدود به توانایی فرد است.
وی ادامه داد: این محدوده شامل گرایش به فتارهای هنجار زیست محیطی و پرهیز از رفتارهای ناهنجار زیست محیطی است، بنابراین هر یک از افراد جامعه در حد توانایی و قدرت خویش در قبال محیط زیست مسئول است.
این استاد دانشگاه گفت: بعد دوم مبانی حفاظت از محیط زیست جنبه اجتماعی دارد و شعاع قدرت آن وسیع است و براساس آن آحاد مختلف مردم به صورت شرعی به انجام وظیفه خویش در قبال محیط زیست مکلف هستند.
وی گفت: در احکام اسلامی بعد دوم که در محدوده حکومت اسلامی خود را نشان می دهد آن است که حکومت موظف است رفتار و اعمال انسانی را به نحوی تحت نظارت و کنترل درآورد که کسی اجازه نیابد محیط زیست را به تباهی و ویرانی بکشد.
وی ادامه داد: براساس این تحقیقات، باید خواست الهی را در تامین مصالح عمومی تضمین کرد از طرف دیگر حکومت اسلامی برای نیل به اهداف مندرج در مکتب زیست محیطی و بایدها و نبایدهای آن نیازمند به خدمت گرفتن علم است، زیرا بدون علم بسیاری ازاین اصول هنگام اجرا با چالش های عدیده ای مواجه خواهد بود.
به گفته وی، براساس سفارش های زیست محیطی اسلام، حکومت اسلامی وظیفه دارد کردار انسانی را در قبال محیط زیست تحت نظارت و کنترل درآورد.
وی تاکید کرد: حکومت اسلامی موظف است قوانین الهی را به اجرا درآورد و کسانی را که به نظر می رسد کردارشان کورکورانه در راه سودجویی است تنبیه کند و نیز آنان را که از نتیجه سوکردارشان بر کیفیت محیط زیست بی خبرند، هشدار دهد.
مهندس «نوشین جعفری» کارشناس ارشد محیط زیست نیز در این باره می‌گوید، نهادینه شدن و گسترش فرهنگ زیست محیطی در میان مردم یک ضرورت ملی است که تمامی دستگاهها باید به آن اهتمام ورزیده و توجه ویژه و خاص داشته باشند.
وی با اشاره به توانایی های عظیمی که در فرهنگ و آموزه های دینی ایرانیان وجود دارد، افزود: به منظور توسعه فرهنگ زیست محیطی، استفاده از معارف و آموزه های دینی و اسلامی و سفارشهایی که در دستور اسلام است از محورهای مهمی می باشد که باید به آن توجه کرد.
وی ادامه داد: استفاده از دانش و تجربه بشری در زمینه گسترش فرهنگ زیست محیطی و نقش فرهنگ و تمدن ایرانی و بکارگیری از تلاش و تحقیقات صورت گرفته در حوزه محیط زیست ازدیگر محورهایی است که در توسعه فرهنگ زیست محیطی باید به آن توجه کرد.
وی گفت: براساس گزارش منتشر شده از سوی سازمان ملل، مردم جهان سالیانه حدود 20 درصد ازذخایرو سرمایه های طبیعی را مورد استفاده قرار می دهند که تنها بخشی از آن تجدیدپذیراست و بخش وسیعی ازذخایر طبیعت نیز به علت رفتار ناصحیح بشر توان احیا و خودپالایی را ندارد.
جعفری افزود: افزایش کیفیت زندگی مردم و جلوگیری از گسترش فقر و رشد و ارتقای سطح اقتصادی خود، منجر به حفظ محیط زیست و حفظ ذخایر طبیعی می‌شود.
وی ادامه داد: باید کوشش کرد تا رفتارها و الگوهای ناهنجار و نادرستی که در جامعه وجود دارد و منجر به تخریب محیط زیست می‌شود را تغییر داد.
وی گفت: دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی در زمینه تغییر صحیح الگوی مصرف، نقش بسزایی دارند که باید مورد حمایت دولت قرار گرفته و تقویت شوند.
«بهاره ابراهیمی» یک متخصص در علوم دینی در این باره می‌گوید: اسلام بین انسان و محیط زیست جدایی قایل نیست و آنها را مکمل یکدیگر می‌داند.
وی با اشاره به برخی احادیثی که در این رابطه وجود دارد افزود: از آنجا که دین اسلام کامل ترین سفارش ها را برای حفاظت از محیط زیست دارد، در این رابطه احادیث و آیات زیادی نیز به ثبت رسیده است.
وی ادامه داد: در حدیثی از پیامبراکرم(ص) آمده است، احترام زمینی را نگه دارید که به منزله مادر شماست، چرا که اسلام برای مادر احترام زیادی قایل است از اینرو زمین را به مادر تشبیه کرده است.
وی گفت: اسلام تمام جنبه های انسان، محیط زیست و جهان هستی را در ارتباطی هماهنگ و موزون با مسیر الهی مورد توجه قرار داده است و بین آنها ارتباط ایجاد می‌کند.
ابراهیمی افزود: از اینرو اسلام محیط زیست را واحدی غیرقابل تجزیه در نظر می‌گیرد و بین انسان و محیط زیست در جهان هستی حذایی قایل نیست و آنها را مکمل یکدیگر دانسته است.
وی ادامه داد: اینکه محیط زیست بخشی از نظام خلقت است ریشه در جهان‌بینی توحیدی دارد، یعنی جهان و هرآنچه که در اوست ماهیتی از خدای واحد است.
این کارشناس علوم دینی گفت: قرآن مجید در آیه ای از سوره نور آورده است که «و از برای خداست مالکیت آسمان ها و زمین و بازگشت تمامی موجودات به سوی اوست»
ابراهیمی افزود: براساس یک تحقیق انجام شده، در قرآن مجید حدود 750 آیه در زمینه خداشناسی از راه علوم طبیعی آمده است، در این آیات خداوند متعال ازپدیده های طبیعی به عنوان آیات الهی یاد می کند و بندگان را به تفکرو نظر در آن دعوت می‌کند.
وی ادامه داد: در اسلام هرگونه رفتاری که منجر به فساد در عرصه محیط زیست شود، نهی شده است چرا که خداوند بارها در قرآن درباره ایجاد فساد در روی زمین هشدار داده است.
وی گفت: امروزه شاهد آن هستیم که ابعاد گوناگون بحران زیست محیطی که امروزه به حق افکار جهانی را تحت تاثیر قرار داده، حاصل عصیانگری بشر در برابر نظام آراسته و صالح جاری در عرصه محیط زیست است.
وی تاکید کرد: آشنایی بشر با علوم دینی در سراسر این کره زمین رهنمودهای همیشگی برای نسلهای حال و آینده برای حفاظت از محیط زیست است چرا که بررسی ها نشان می‌دهد، توجه به حفظ محیط زیست در تمام ادیان مورد تاکید قرار گرفته است.
با توجه به جهان بینی اسلامی می توان گفت که هر حرکت و عمل مثبتی از سوی انسان، اگر با انگیزه و نیت الهی باشد آن عمل عبادت محسوب می‌شود.
تاکیدی که اسلام بر درختکاری و کاشتن گیاهان دارد ما را در درک حقیقت پرستش و عبادت یاری می‌کند.
چنان چه در حدیثی از امام صادق(ع) روایت شده است که آن حضرت فرمود ، درخت بکارید و کشاورزی کنید که هیچ عملی از آن حلال تر و پاکیزه تر نیست.
درختکاری، آبیاری و حفاظت از درختان مثالهایی از فعالیت های سازنده و اصلاح گرایانه در عرصه محیط زیست به شمار می‌آیند.
احیای زمین های موات و فعالیتهایی در جهت بیابان زدایی، حفظ و حراست از جنگل ها و مراتع و جلوگیری از نابودی آنها، تلاش در جهت شکوفایی کشاورزی و به طور کلی هر اقدامی که در عمران و آبادانی موثر باشد از نظر اسلامی نوعی فعالیت ارزشمند محسوب می‌شود.
امر به رفتارهای هنجار زیست محیطی و نهی ازرفتارهای ناهنجار زیست محیطی نیز یکی از موضوع هایی است که در دیدگاه اسلامی مورد توجه قرار گرفته است.
براین اساس ما نه تنها موظف به اصلاح رفتار خود نسبت به طبیعت هستیم بلکه حق نداریم نسبت به خطاهایی که دیگران درباره طبیعت مرتکب می شوند بی‌تفاوت باشیم. زیرا طبیعت مادر حیات و سرچشمه و گهواره زندگی و بستر تکامل است و ستم و فساد و طغیان و سرکشی بعضی نسبت به طبیعت نه تنها سلامت طبیعت بلکه حیات انسانها را نیز تهدید می‌کند.
محققان علوم دینی معتقدند، طبق اصول اسلام، فرد و حکومت اسلامی هرکدام در قبال محیط زیست مسئولیت هایی دارند که موظف به انجام آن هستند، براین اساس احکام عملی محیط زیست در اسلام دارای بعد فردی و حکومتی است. از اینرو هر فرد از جامعه اسلامی در برابر محیط زیست مسئول است و حکومت اسلامی نیز وظیفه دارد کردار انسانی را در قبال محیط زیست تحت نظارت درآورده و قوانین الهی را در این مورد به اجرا درآورد.