سرشماری و آمارگیری در ایران و جهان

سابقهء شمارش نفوس در جهان به سال‌ها قبل از میلاد باز می‌گردد. اسناد و مدارک تاریخی نشان می‌دهد که در حدود سال‌های 3800، 3000 و 2500 سال قبل از میلاد به ترتیب در کشورهای بابل، چین و مصر سرشماری‌های جمعیت انجام شده است. در این سرشماری‌ها عموماً اطلاعاتی نظیر جنس، سن، شغل و مالکیت افراد جمع‌آوری می‌شد.قدیمی‌ترین سند تاریخی که در آن به سرشماری نفوس اشاره شده است; در فصل مهاجرت از کتاب تورات است که موسی برای مهاجرت قوم بنی‌اسراییل از مصر، افراد قوم یهود را سرشماری کرد. این سرشماری در سال 1491 قبل از میلاد انجام شد.
در یونان و امپراتوری رم باستان نیز در فاصلهء سال‌های 435 - 410 بعد از میلاد سرشماری جمعیتی متعددی انجام و اطلاعات مربوط به خصوصیات اجتماعی و اقتصادی مردم به طور منظم هر پنج سال یک بار از طریق سرشماری نفوس جمع آوری می‌شد.در بعضی از کشورها، مدارکی از قرون وسطی باقی مانده است که ویژگی‌های طبقات مختلف جامعه را که معمولاً شامل طبقه اشراف و پیشوایان مذهبی است به دست می‌دهد. در اوایل قرن هیجدهم میلادی، در اروپا سرشماری‌هایی صورت گرفت که علمی ‌نبود و در مقیاس محدود انجام می‌شد.اولین سرشماری جمعیت به روش نوین در جهان در سال 1794 در کشور سوئد صورت گرفت و پس از آن دیگر کشورها نسبت به شمارش افراد جامعهء خود اقدام کردند. امروزهء لفظ سرشماری نفوس و مسکن معنای دقیق‌تری پیدا کرده است و به مجموعه فعالیت‌ها و خدماتی شامل طراحی، برنامه‌ریزی، گردآوری، کدگذاری و طبقه بندی، ارزشیابی و اصلاح و تجزیه و تحلیل و نهایتاً چاپ و انتشار اطلاعات آماری از جمعیت و مسکن اطلاق می‌شود. این گونه سرشماری‌ها مطابق توصیه‌های سازمان ملل متحد در اکثر کشورهای جهان با فاصله‌های مساوی 10 سال یک بار و در بعضی از کشورها پنج سال یک بار از ابتدای قرن بیستم رایج شده است.
سرشماری و آمارگیری در ایران
آمارگیری در ایران از زمان‌های بسیار قدیم رواج داشته است. به نحوی که از سنگ نوشته‌ها و کتیبه‌ها بر می‌آید در زمان هخامنشیان لغت «هامار» به معنی ارقام مالیاتی و سپاهیان و نیز لغت «شامار» به معنی سرشماری نفوس به کار می‌رفت.
مورخان در آثار و نوشته‌های خود انگیزهء اصلی آمارگیری در آن زمان را جمع‌آوری مالیات و تجهیز و تدارک نظامی ذکر کرده‌اند. در امپراتوری ایران باستان نیز سرشماری عمومی ‌جمعیت برای دریافت مالیات سرانه و تعیین شمار مردان قادر به جنگ انجام می‌شد.
هرودوت، مورخ یونانی (484 - 425 قبل از میلاد) در تاریخ خود دربارهء دورهء تاریخی هخامنشیان می‌نویسد: «وقتی خشایار شاه از تنگه داردانل می‌گذشت، محلی مخصوص را برای سرشماری افراد قشون خود مناسب دید و مقرر داشت تا ده هزار سپاهی شمارش شده در آن محل گرد آیند، به نحوی که حتی‌المقدور به یکدیگر نزدیک باشند، سپس دستور داد دور این عده را خط بکشند . بعد از خروج آنان از داخل خط، دیواری که بنای آن تا کمر افراد آن سپاه برسد بر روی آن بنا کنند. چون حصار آماده شد، سپاهیان گروه گروه در آن داخل و از آن خارج شدند تا مقدار آن‌ها معلوم شود...» هرودوت نتیجهء این سرشماری را یک میلیون و 700 هزار نفر ذکر می‌کند.
«شاه آمار» در حقیقت نوعی آمارگیری به دستور شاهان هخامنشی برای تعیین مالیات سرانه بود. در زمان داریوش دفاتر مالیات و نظامی‌برای اولین بار تدوین شد.
اولین سرشماری جمعیتی ایران به روش نوین درسال 1264 شمسی و درسطحی محدود در زمان ناصرالدین شاه و همزمان با وزارت اعتضادالسلطنه بروزارت علوم و معارف توسط مهندس عبدالفخار، معلم ریاضی مدرسهء دارالفنون، به عمل آمد. در این سرشماری تهران به پنج محلهء ارگ، عوددلاجان، چاله میدان، سنگلج و بازار تقسیم شد و همهء محله‌های خارج از شهر نیز در یک طبقه قرار گرفت. درآن زمان جمعیت تهران155 هزار و 736 تن برآورد شده بود.
در سال 1277 شمسی در چهارمین سال سلطنت مظفرالدین شاه نیز از ابنیهء تهران آمارگیری به عمل آمد و با ایجاد تشکیلات جدید بلدیه در سال 1301 شمسی سرشماری دیگری در تهران صورت گرفت که بر اساس آن سرشماری جمعیت تهران درسال 1301 بالغ بر000ر210 نفر بود. تا این تاریخ سازمان خاصی که مسئولیت جمع‌آوری اطلاعات جمعیتی و تمرکز بخشیدن به آن‌ها را برعهده داشته باشد. درکشور وجود نداشت و همهء تلاش‌های به عمل آمده جنبهء موضعی و موردی داشت.
درسال 1297 هجری شمسی به منظور ثبت وقایع چهارگانه، ادارهء ثبت احوال کشور تاسیس شد. با ثبت اطلاعات مرتبط با تولد، فوت، ازدواج و طلاق توسط ادارهء مذکور، ضرورت اطلاع از جمعیت کشور و تعیین سازمانی که به جمع‌آوری این اطلاعات بپردازد مورد توجه قرار گرفت و منجر به آن شد که در سال 1303 هجری شمسی آیین‌نامه‌ای به تصویب برسد و در این آیین‌نامه اداره‌ای، مسئول آمارگیری شده و وظایف آن نیز تعریف شد. براساس این مصوبه مسئولیت جمع‌آوری و متمرکز کردن آمارهای مورد نیاز به عهدهء وزارت کشور گذاشته شد.
طبق مادهء دو این تصویب‌نامه وظایف ادارهء مزبور به شرح زیر تعیین شد: 1- تعیین عدهء نفوس مملکت با ملاحظات راجع به تقسیماتی طبقاتی و آداب مخصوصهء اهالی و عدهء خانوارها. 2- تعیین عدهء نفوس هر یک از ایالات با معلوم داشتن مختصات زندگی و عادات و اخلاق و اوضاع اقتصادی آن‌ها. 3- تعیین عده، مولودات و متوفیات و ازدواج و طلاق با علل کثرت وقوع یا نقصان بر هر یک از آن‌ها. 4- تعیین زبان و مذهب و ملیت ساکنین نقاط مختلف مملکت. 5- تعیین عدهء مساکین و عجزه و ایتام و اطفال بی‌صاحب. 6- تعیین عدهء کسانی که در ظرف سال بر مملکت وارد و ساکن می‌شوند و همچنین تعیین عدهء مهاجران به خارجه با ذکر علت آن. 7- تعیین صورت تمامی اوزان و مقیاس‌هایی که در نقاط مختلف مملکت متداول است تا زمانی که وحدت اوزان و مقیاس‌ها مقرر و جاری نشده است.
8- جمع‌آوری اطلاعات راجع به منابع ثروتی و کیفیات جغرافیایی و زراعی و صنعتی و نرخ و مقدار تولید و میزان مصرف ارزاق در هر یک از ولایات. 9- تعیین وضع مالی عمومی هر یک از ولایات. 10- احصاییهء احشام و اغنام و دواب و شکار و صید ماهی و طیور. 11- احصاییهء میزان اجاره مستغلات و مزد روزانهء کارگران. 12- احصاییه طرق و شوارع و وسایط نقلیه و کرایهء حمل و نقل. 13- احصاییهء کل واردات و صادرات بلاد و صادرات و واردات کل مملکت. 14- احصاییهء نرخ مسکوکات و مبادلات تجاری. 15- جمع‌آوری اطلاعات مربوط به امور صحی و معاونت عمومی و مخترعات آن در هر یک از ولایات و تعیین امراض محلی. 16- تعیین عدهء موسسات خیریه در هر یک از ولایات. 17- تعیین عدهء محبوسین در مدت سال با ذکر جرایم آن‌ها. 18- جمع‌آوری اطلاعات راجع به کیفیت ساختمان بلاد و ترتیب صحی و عدهء ابنیهء عمومی و خصوصی. 19- ثبت وقایع مهمهء مملکتی و حوادث فوق‌العاده ارضی و سماوی 20- احصاییهء انتخابات.
این تصویب‌نامه با توجه به وسعت اطلاعات پیش‌بینی شده در آن به طور کامل به اجرا در نیامد و فقط ثبت وقایع چهارگانهء ولادت، فوت، ازدواج و طلاق توسط ادارهء آمار و ثبت‌احوال انجام پذیرفت.
در خرداد ماه سال 1318 هجری شمسی اولین قانون سرشماری در مجلس شورای ملی تصویب شد. در اجرای این قانون سرشماری نفوس از دهم اسفندماه همان سال در شهر تهران و در سال 1319 و 1320 هجری شمسی در 33 شهر کشور به تدریج به اجرا در آمد. دراسفند ماه سال 1331 هجری شمسی سازمان همکاری آمار عمومی تشکیل شد و در فروردین ماه سال 1332 هجری شمسی، قانون آمار و سرشماری به تصویب رسید. در این سال ادارهء آمار و سرشماری از ادارهء کل آمار و ثبت احوال منتزع و به سازمان همکاری آمار عمومی ملحق شد.
به این ترتیب برای اولین بار سازمانی که منحصراً وظیفهء جمع آوری آمار را به عهده داشت به وجود آمد که در سال 1334 هجری شمسی به ادارهء آمار عمومی، وابسته به وزارت کشور، تغییر نام یافت و این اداره درسال 1335 هجری شمسی اولین سرشماری عمومی نفوس را در کل کشور به اجرا درآورد. با تاسیس ادارهء آمار عمومی، فعالیت‌های آماری وارد مرحلهء جدیدی شد و همه ساله طرح‌های گوناگون آماری در زمینه‌های مختلف اجتماعی ـ اقتصادی به اجرا درآمد که اهم آن‌ها به شرح زیر است:
- آمارگیری کشاورزی در سال 1339
- آمارگیری نمونه‌ای نفوس در سال 1342
- سرشماری صنعتی در سال 1342
- آمارگیری بودجهء خانوار در سال 1342
نیاز روزافزون دستگاه‌های برنامه‌ریزی کشور به آمار و اطلاعات و ضرورت همکاری بسیار نزدیک سازمان اصلی تولیدکنندهء آمار با دستگاه برنامه‌ریزی، موجب شد تا براساس قانون 1344 هجری شمسی، ادارهء آمار عمومی از وزارت کشور جدا و با نام مرکز آمار ایران به سازمان برنامه و بودجه وابسته شود.
درسال 1379 سازمان برنامه و بودجهء کشور با سازمان امور اداری و استخدامی کشور ادغام شده و تحت عنوان سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور فعالیت خود را ادامه می‌دهد. هم اکنون مرکز آمار ایران به این سازمان وابسته است.