قدرت شهروندان در تغییرات سیاسی

* آقای جهانبگلو ارزیابی شما از چهار سالی که گذشت چیست؟ به نظر شما عملکرد دولت نهم در زمینه های سیاسی، فرهنگی و اقتصادی چگونه بوده است؟
** ارزیابی بنده در مورد عملکرد چهارساله دولت آقای احمدی نژاد به طور کلی منفی است. به نظر من دولت نهم قادر نبوده به وعده هایش جامه عمل بپوشاند و بین گفته های رئیس جمهور فعلی و مدیران او و اعمال شان فاصله زیادی وجود دارد. در واقع آقای احمدی نژاد تنها دو ماه بعد از روی کار آمدن مدعی شدند دولت نهم به خوبی و با تدبیر عمل می کند و شرایطی بهتر از دولت های قبلی ایجاد خواهد کرد ولی وقتی به اعمال چهار سال گذشته آقای احمدی نژاد و دولت ایشان می نگریم، می بینیم نه تنها تغییری در جهت مثبت نبوده بلکه از بسیاری جهات بعضی از عملکردهای مثبت دولت خاتمی به کنار گذاشته شده است. به نظر من دو تغییر اساسی در نحوه عملکرد سیاسی، اقتصادی و فرهنگی دولت آقای احمدی نژاد بوده است. همچنین اتخاذ سیاست های داخلی و خارجی نادرست و شتابزده ایران را در شرایط سیاسی و اجتماعی سختی قرار داده است. مروری بر عملکرد و مواضع دولت نهم نشان می دهد همواره ضعف مدیریتی با سیاست «کنترل» جامعه مدنی همراه بوده است. همچنین دولت آقای احمدی نژاد در فاصله کوتاهی بسیاری از مدیران باتجربه و توانمند را برکنار، بازنشسته و جا به جا کردند و بدین گونه ضربه یی جدی به نظام مدیریتی مملکت وارد کردند، و این هم مثل مورد قبلی باعث وخامت رابطه دولت با جامعه شد، همچنین حرکت های دولت نهم فاقد هرگونه عقلانیت سیاسی و برنامه ریزی نظام مند سیاسی بوده است. این دولت در زمینه سیاست خارجی نیز دستاورد چشمگیری نداشته و بی شک می توان گفت در بازسازی چهره ایران در جامعه جهانی و بهبود روابط با آسیا و غرب خیلی موفق نبوده و موجب تقلیل جایگاه کشور در عرصه سیاست بین الملل شده است. جای هیچ گونه شک و تردیدی نیست که عملکرد اقتصادی دولت آقای احمدی نژاد نیز در مجموع منفی بوده است. طبق آماری که خود بانک مرکزی ارائه داده، نرخ بیکاری و تورم در چهار سال گذشته افزایش یافته و برخلاف بسیاری از گفته های فساد در این مدت دامنگیر اقتصاد کشور شده است. همچنین اعمال محدودیت های گوناگون چه از طریق بستن روزنامه ها، انحلال تشکل های مدنی، بازنشسته کردن اجباری برخی از استادان برجسته دانشگاه های کشور، ضربه مهلکی به اندام جامعه فکری و مدنی ایران وارد آورده است. از این رو می توان گفت دولت نهم، چه در عرصه داخلی و چه در عرصه خارجی، دولتی ناموفق بوده است.
* به نظر شما مهم ترین عواملی که به روی کار آمدن آقای احمدی نژاد در انتخابات پیشین انجامید، چه بود؟
** به نظر بنده مهم ترین عامل در به روی کار آمدن آقای احمدی نژاد در انتخابات پیشین عدم مشارکت مستقیم شهروندان ایرانی در حیطه عمومی بود. بسیاری از رای دهندگان به خاتمی در 2 خرداد 1376 چهار سال پیش پای صندوق های رای نرفتند و دچار نوعی بی تفاوتی سیاسی شدند. برای برخی دیگر پروژه عبور از خاتمی و اشتباهات او با تایید گفتمان آقای احمدی نژاد همراه شد. برخی نیز به دلیل مخالفت با آقای هاشمی رفسنجانی و مدل توسعه گرایی تکنوکراتیک ایشان و برای مبارزه با کانال های تولید و انباشت ثروت در ایران تصمیم گرفتند به احمدی نژاد و سیاست مبارزه با فساد او رای دهند. البته باید گفت اصلاح طلبان از پیروزی 2 خرداد 1376 تا شکست در انتخابات پیشین استراتژی اجتماعی و سیاسی منسجمی را در صحنه سیاست داخلی و خارجی دنبال نکردند. یکی از اشکالات بزرگ اصلاح طلبان در دوره پیش عاجز بودن از تصمیم گیری جدی سیاسی و فرهنگی در زمان بحران بود. در حقیقت دولت آقای احمدی نژاد نتیجه عملکرد اشتباه دولت خاتمی و فرزند نارس آن سیاست غلط است که بسیاری از گرفتاری های عدم بلوغ را با خود به همراه داشت. در واقع تبیین و ترویج شکاف های اجتماعی و اقتصادی در دوره خاتمی و ایجاد تضاد جدی میان دولت و جامعه مدنی در چهار سال دوم ریاست جمهوری ایشان موجب شد بسیاری از نخبگان و فعالان اجتماعی به آن دولت و کاندیدای منتخب آن، یعنی آقای معین پشت کنند. به دیگر سخن، زمانی که آقای احمدی نژاد خودش و رسالت خود را جدی می گرفت، اصلاح طلبان قابلیت جلب مردم را با شعارها و اهداف خود نداشتند ولی این وضع امروز به طور دیگری است و می توان گفت امروز گفتارها و کردارهای آقای احمدی نژاد و دولت نهم است که از جانب قشر کثیری جدی گرفته نمی شود یا اینکه خطر آن خیلی جدی گرفته می شود.
* اینک فکر می کنید. برای تغییر و دگرگونی در وضعیت موجود، شرکت در انتخابات تا چه اندازه می تواند موثر باشد؟
** به نظر من مشارکت در انتخابات به هر صورتی امر مهمی است. من به شخصه با هر نظریه توطئه یی مخالفم که می گوید رای دادن در انتخابات به معنای واگذار کردن قدرت ملی از شهروندان به دولت و ساختار سیاسی کشور است. برعکس، معتقدم رای دادن به معنای مشارکت در سرنوشت درازمدت و کوتاه مدت جامعه ایران است زیرا اگر قبول داشته باشیم توسعه دموکراتیک در ایران به طور تدریجی امکان پذیر است، بنابراین مشارکت مردم در انتخابات به معنای توانمند کردن جامعه است. از این رو مشارکت مردم در انتخابات با رویکردی مطالبه محور به معنای دفاع از گروه خاصی نیست، بلکه مبارزه برای ایجاد، تداوم و استحکام آزادی های گوناگون است. هدف اصلی شرکت در انتخابات قبل از هر چیز نیل به دموکراسی خواهی و ایجاد کثرت گرایی عقیدتی و ارزشی است. بی شک فرآیند گذار به چنین وضعیتی تدریجی و گام به گام است و مستلزم بلوغ فکری و سیاسی بازیگران اجتماعی در ایران که بدون مشارکت مستقیم مردم و استفاده آنها از قدرت داوری خود در حوزه عمومی امکان پذیر نیست. فراموش نکنیم وظیفه همه ما در حال حاضر کاهش عدم شایستگی در جامعه و به ویژه در چارچوب مدیریت دولت است. بنابراین بهترین روش، عبور از انفعال و ایجاد شهروندی فعال است. از این نظر انتخابات مشخصه سیاسی دخالت مدنی شهروندان در امور اجتماعی و سیاسی کشور است. در حقیقت مشارکت، توانمند کردن قدرت شهروندان در جهت تغییر است. رای هر فرد ایرانی به معنای تعیین کیفیت زندگی او در ارتباط با تامین کمیت های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی اوست. پس رای دادن فقط در بودن یا نبودن ما تاثیر نمی گذارد بلکه تعیین کننده آن چیزی است که باید باشیم.
* وضعیت اصلاح طلبان در این دوره از انتخابات ریاست جمهوری و نامزدهای آنان چگونه است؟ آیا به نظر شما توانسته اند مردم و گروه های مختلف اجتماعی را با خود همراه سازند؟
** شکی نیست که اصلاح طلبان در این دوره از انتخابات ریاست جمهوری به مراتب از وضعیت استراتژیک قوی تر و مناسب تری برخوردارند. فراموش نکنیم چهار سال پیش شعله امیدی که در 2 خرداد 1376 در دل بسیاری از مردم ایران، به ویژه جوانان، زنده شده بود، پس از هشت سال با یأس و ناامیدی خاموش شد. خیلی ها معتقدند این بار مردم از روی ترس و ناامیدی به پای صندوق های رای خواهند رفت و رای «آری» به آقایان کروبی و میرحسین موسوی «نه» به آقای احمدی نژاد است. ولی به نظر بنده با در نظر گرفتن جو سیاسی و اقتصادی بین المللی و وقایع یک سال گذشته در جهان (مثل انتخاب اوباما در امریکا و بحران اقتصاد جهانی) این انتخابات مهم ترین انتخابات 30 سال گذشته ایران است. به همین دلیل اصلاح طلبان به طور کلی در دعوت مردم برای مشارکت در انتخابات موفق بوده اند و این شامل جهت گیری های آنان در ارتباط با تغییر و تحول اقتصادی و سیاسی مملکت و ایجاد سیاستی عقلانی در روابط خارجی ایران است. البته باید اضافه کرد موفقیت اصلاح طلبان در جذب و کسب آرای مردم بیش از پیش مستلزم اخلاق سیاسی آنان و شیوه فاصله گذاری میان سیاست های موجود در میان برخی از گروه های سیاسی و اجتماعی ایران است. اصلاح طلبان به شرطی می توانند موفق باشند که سیاست به معنای «غیرامر ممکن» را در آنچه «غیرممکن و غیرمنطقی» است تشخیص و تفکیک دهند و سعی کنند با برنامه ریزی عقلانی شایستگی و مسوولیت را جایگزین آشفتگی و عدم صلاحیت مدیریتی کنند.