حضور آمریکا در پایگاه «ماناس»؛ موانع سیاسی

همکاری نظامی بیشکک و پنتاگون
همکاری نظامی آمریکا و قرقیزستان به سال 2001 و شروع جنگ به اصطلاح ضدتروریسم آمریکا در افغانستان باز می‌گردد که واشنگتن به همین بهانه اقدام به ایجاد پایگاه در قرقیزستان و مستقر کردن نیروهای خود در این کشور کرد. با این وجود، این تعامل نظامی از همان ابتدای افتتاح پایگاه هوایی ماناس به دلایل مختلف، از جمله اختلاف‌نظرهای مالی و فشارهای پنهان و پیدای روسیه و چین، همواره با مشکلاتی همراه بود. در همین شرایط، مقامات قرقیزی سالی چند بار به مقامات پنتاگون در خصوص احتمال قطع همکاری و مسدود کردن پایگاه آن در قرقیزستان هشدار می‌دادند که این مسئله هربار با ارائه برخی وام‌ها، حمایت‌ها و مزیت‌هایی از سوی واشنگتن به بیشکک، به صورت موقت مرتفع می‌شد.
این اختلاف‌نظرها از ابتدای سال جاری میلادی به نحو جدی‌تری از سوی مقامات قرقیزی، به ویژه شخصی باقی‌اف مطرح و سرانجام با تایید پارلمان قرقیزستان، تصمیم تعطیلی پایگاه هوایی ماناس، نهایی شد. هرچند علت اصلی تصمیم بیشکک بر اختلاف مالی پیرامون میزان اجاره بهای پایگاه ماناس متمرکز بود، اما فشارهای پنهان و پیدای روسیه، به ویژه ارائه برخی مزیت‌ها به قرقیزستان از جمله قول سرمایه‌گذاری و اعطای وام پنج میلیارد دلاری روسیه به این کشور نیز حائز تاثیر بسیار پنداشته می‌شود. هرچند پس از این تصمیم، مقامات قرقیز بارها تاکید کرده بودند که تصمیم آنها نهایی است و مجالی برای تجدید نظر در آن وجود ندارد، اما بروز برخی تحولات، سبب شد تا هر دو طرف (بیشکک و پنتاگون) به مذاکره برای عقد قرار داد جدید به منظور باقی ماندن نظامیان آمریکایی در قرقیزستان متمایل شوند.
با این ملاحظه، تحلیل‌گران بروز برخی شایعه‌ها طی چند ماه اخیر در خصوص احتمال مذاکره دو طرف در مورد تجدید نظر در تصمیم قبلی و رفتارها و گفتارهای تلویحی مقامات قرقیزی، به ویژه شخص باقی‌اف را مبنی بر تمایل به از سرگیری تعامل با پنتاگون، نشانه‌ای از موقتی بودن تصمیم مسدود شدن پایگاه ماناس می‌دانند. این مسئله با عنایت به انتخابات پیش روی ریاست جمهوری در قرقیزستان و تاکید برخی نمایندگان مخالف در پارلمان که تجدیدنظر در تصمیم پارلمان را منتفی ندانسته‌اند، قابل تامل‌تر به نظر می‌رسد. از سوی دیگر باید به مشکلات حاد اقتصادی قرقیزستان و ناامیدی این کشور از کمک‌های غرب نیز اشاره کرد، به نحوی که باقی‌اف کمک‌های مالی مسکو را برای مبارزه با بحران اقتصادی، ایجاد فرصت‌های شغلی و جبران کسر بودجه این کشور، حیاتی دانست. با این وجود، نقش مهم پایگاه ماناس در کمک به آمریکا و نیروهای ناتو در افغانستان، قابل چشم‌پوشی نیست. ناتو در سال 2008 حدود 170 هزار سرباز و 5 هزار تن بار را به تناوب از خاک قرقیزستان به افغانستان ارسال کرده و از این کشور بازگردانده است که این مسئله در سال جاری نیز همچنان ادامه دارد. لذا با عنایت به این نقش مهم، افزون بر آمریکا، افغانستان و سایر کشورهای عضو ناتو از جمله برخی کشورهای غربی نیز به صورت ضمنی و آشکار، خواستار تجدید نظر بیشکک در تصمیم خود شده‌اند. در همین راستا، اخیراً حامد کرزی نامه‌ای به باقی‌اف ارسال داشته که هرچند محتوای این نامه منتشر نشده است، اما به گزارش برخی خبرگزاری‌های، محور اصلی این نامه، سرنوشت پایگاه ماناس و نقش آن در جنگ علیه تروریسم در افغانستان است.
پیش از این نیز کرزی از باقی‌اف خواسته بود تا در مذاکراتی مستقیم، دو موضوع سرنوشت پایگاه هوایی ماناس و موضوع ارسال کمک‌های بشر دوستانه از خاک قرقیزستان به افغانستان را با وی مورد بحث قرار دهد.
هر چند تاریخ این دیدار به اواسط ژوئن و حاشیه نشست سران سازمان شانگهای در «یکاترین بورگ» روسیه باز می‌گردد، اما به تاکید برخی منابع خبری،‌ احتمال دیدار دو رئیس‌جمهوری پیش از این تاریخ و بحث در خصوص موضوعات یاد شده، منتفی نیست. شایان ذکر است که به پایان مهلت تخلیه پایگاه ماناس هنوز چند هفته باقی مانده و رایزنی‌ها از سوی محافل و مقام‌های سیاسی مانند کرزای برای بازبینی در تصمیم بیشکک (با عنایت به همین فرصت زمانی) در حال انجام است. از سوی دیگر، هرچند پنتاگون اقدام به اخذ رضایت ازبکستان برای استفاده از خاک این کشور به عنوان جایگزینی برای ماناس کرده است، اما مورد ازبکستان واجد دو مشکل مهم است که نمی‌تواند جایگزین مناسبی برای ماناس باشد:
1ـ ضعف زیرساخت‌های پایگاه در نظر گرفته شده در این کشور برای انجام عملیات نقل و انتقال هوایی
2ـ نبود موافقت تاشکند با ارسال تجهیزات نظامی از خاک خود به افغانستان (که پنتاگون در پایگاه ماناس این محدودیت را ندارد)
با توجه به همین ملاحظات و ضرورت‌ها، تاکید بر این است که تلاش کرزی برای مجاب کردن باقی‌اف به ادامه حضور آمریکا در پایگاه ماناس، نه به عنوان واسطه آمریکا و ناتو، بلکه به دلیل شرایط حساس و دشوار افغانستان و تشدید فضای ناامنی، در جریان است. حتی در برخی اخبار اعلام شد که کرزی در نامه خود به باقی‌اف، تاکید کرده بود که موضوع استمرار حضور نظامی آمریکا در پایگاه ماناس را تا قبل از نشست سران شانگهای در یکاترین نبورگ روسیه علنی خواهد کرد و در این نشست به طور رسمی اعلام می‌کند.
با این ملاحظه و به اعتقاد ناظران؛ با توجه به فشارهای موجود، امکان تخلیه این پایگاه اندک است و به احتمال زیاد، مقامات قرقیزی در زمان باقی‌مانده، با ادامه حضور آمریکا در این پایگاه موافقت خواهند کرد. در همین شرایط بود که سفیر آمریکا در بیشکک نیز تاکید کرد که موضوع ماناس خاتمه یافته نیست. با این حال نمی‌توان این واقعیت را از نظر دور داشت که تصمیم به مسدود کردن پایگاه ماناس در قرقیزستان، با فشارهای مستقیم روسیه انجام شد و اکنون لغو این تصمیم و استمرار حضور نظامیان آمریکایی در قرقیزستان نیز باید با رضایت روسیه انجام شود. به همین سبب، با عنایت به تقابل‌های اخیر روسیه و ناتو، دورنمای خوش‌بینانه‌ای که برخی تحلیل‌گران در مورد ادامه حضور پنتاگون در ماناس ترسیم کرده‌اند، قابل تردید به نظر می‌رسد.