نقطه امید مظلومان

ناصر بهرامی‌راد
در هفته ای که پشت سر نهادیم هم صاحبان اندیشه از حادثه هفتم تیر سال شصت، شهیدان گرانقدر آن، و بویژه شخصیت جامع الاطراف شهید مظلوم آیت الله بهشتی سخن گفتند، و هم مسئولان دستگاه قضایی در مصاحبه های متعدد به ارائه آمار و نتایج عملکردشان پرداختند. اما گذشتن از روز هفتم تیر و پایان گرفتن هفته قوه قضائیه هر سال، لحظه آغاز مجدد پرسش ها و دغدغه های همه آنهایی است که انقلاب و نظام اسلامی را از جان عزیزتر می دارند همچنان که کلام بلند رهبر فرزانه انقلاب دردیدار مشترک مسئولان دستگاه قضایی و خانواده های شهیدان هفتم تیرمبنی بر اینکه « قوه قضائیه باید مرجعی اطمینان بخش برای آحاد مردم و نقطه امید و جلوه گاه عدالت برای مظلومان باشد» انتظارشان را از این دستگاه حساس و ارزشمند بالاتر می برد. این انتظارات برحق نسبتی مستقیم با شخصیت، عملکرد و برنامه های «معمار حقیقی دستگاه قضایی جمهوری اسلامی»- شهید بهشتی- دارد. حرکت در مسیری که آن شهید بزرگوار در دوره تصدی ریاست دیوان عالی کشور برای سیستم قضایی طراحی کرد، شاخص میزان توفیق خدمتگزاران این عرصه است و معلوم می کند تا چه حد از عهده برآوردن این خواسته جدی رهبر معظم انقلاب برآمده اند: «باید همواره به دستگاه قضایی در میان مردم به عنوان یک حکم عادل، منصف، تیزبین و هوشیار نگریسته شود.»
امام خمینی«ره» در حکم انتصاب آیت الله بهشتی به ریاست دیوان عالی کشور (چهارم اسفند 58) بر «ضرورت ایجاد تشکیلات نوین قضایی براساس تعالیم مقدس اسلام» تأکید ورزیدند و آن شهید عزیز هم با علم به مشکلات فراوان پیش رو، پا در راه اجرای فرمان رهبر فقید انقلاب گذاشت. شهیدبهشتی دو سه روز پس از تصدی ریاست دیوان عالی کشور در جمع قضات و کارکنان دادگستری گفت: «قوانین و مقررات عادلانه و هماهنگ، تشکیلات و سازمان پویا و متحرک و منظم نه دست و پا گیر، انضباط و دقت کافی در عین حفظ جو برادری و برابری، سرعت رسیدگی به مشکلات و شکایات و نابسامانی ها در عین حفظ قدرت. اینها آن اضدادی است که باید در قوه قضائیه جمع کنیم؛ جمع شدنی است اما نه به آسانی بلکه دشوار...».
رضایت عموم مردم از عملکرد دادگستری حتی در اموری نظیر نوبت رسیدگی پرونده ها، ملاک روشنی بود که رئیس شهید دیوان عالی کشور برای ادامه حیات و فعالیت آن در نظر داشت، چنانکه در جمع کارکنان دادگستری استان فارس به تصریح مورد اشاره قرار داده بود: «این چه وضعی است که هر جا می روم می گویند پرونده ها نوبتش پنج ماه و شش ماه دیگر است؟ اگر بیش از این مردم از دادگستری ناراضی باشند، کل دادگستری در معرض این خطر است که با یک ماده واحده منحل شود» (19/2/59).
در همان حال نارضایتی مخالفان بیرونی و داخلی احکام اسلام کمترین تأثیری در اراده بلند این عالم روشنفکر دینی نداشت. شاید به جرئت بتوان ادعا کرد طی دوران چند ساله مظلومیت و ترور شخصیت شهید بهشتی، او در کمتر موردی به اندازه زمان ارائه لایحه معروف قصاص در معرض هجوم تیرهای مسموم تهمت و افترا قرار گرفت و در برابر، با قاطعیت و متانت به دفاع مستدل و منطقی از پایبندی به احکام قضایی اسلام پرداخت. او در مصاحبه ای مطبوعاتی به شبهه افکنی های برخی مدعیان علم حقوق علیه لایحه قصاص چنین پاسخ داد: «صریحا می گوییم نظام حقوق مدنی و جزایی جمهوری اسلامی ما برپایه تعالیم اسلام خواهد بود. به اجتهاد زنده و پویا در زمینه قوانین و مقررات سخت معتقدیم اما آن اجتهاد زنده و پویایی که با شناخت فقه اسلامی انجام پذیرد، نه آنچه دیگران با معلومات سطحی از فقه اسلامی درباره جهان بینی و معارف اسلام بسازند و بپردازند.» (هفتم اسفند 59). و درپاسخ این که لایحه قصاص شاید موجب قطع رابطه سیاسی و حقوقی خارجیان با کشور شود، گفت: «تاکید می کنیم ما درپی ایجاد نظام پیشرفته و نوین اسلامی هستیم و به خوشامد این و آن نباید توجه داشته باشیم. اسلام به ما یاد داده درپی رضای خدا و حمایت از محرومان باشیم» (خرداد 60).
پافشاری قاطعانه و بی پروای شهید بهشتی بر اجرای دقیق احکام اسلام، حرکت بر مدار رضایت عامه مردم، و بی اعتنایی به جوسازی های دیگران، از آن رو بود که او در مقام یک مدیر عالی رتبه دستگاه قضا مبانی روشن و کاربردی از عدالت اسلامی را در دست داشت و به تناسب به بیان آنها می پرداخت: «بالاترین انتظار مردم از این انقلاب، استقرار حق و عدل اسلام است... در جمهوری اسلامی هیچکس نباید مجبور باشد که کارخودش را به مزد ناچیزی بفروشد... در عین حال که به مالکیت شخصی و آثار مشروع آن و گسترش دامنه بخش خصوصی در نظام اقتصادی اعتقاد داریم، معتقدیم وضع موجود و این فاصله فراوان درآمدها و زندگی ها با عدل اسلامی سازگار نیست... عدل باید تجلی کند در روابط اجتماعی ما...».
رهبر فرزانه انقلاب که بیشترین قرابت روحی و فکری را با شهید بهشتی دارند در دیدار اخیرشان با مسئولان دستگاه قضایی به اتکاء همین نوع مبانی عینی برخورد قاطع با تخلفات و حتی حساس بودن به شبهه تخلف در این قوه را مورد تأکید قرار دادند و خاطرنشان کردند: «اگر دستگاه قضایی وظیفه خود را به صورت کامل و صحیح انجام دهد، دیگر دستگاه ها نیز مجبور به حرکت به سمت صلاح و مبارزه با عوامل فساد خواهند شد.»
با وجود گام های فراوان دستگاه قضایی در ربع قرن گذشته و توفیقات روزافزون جمهوری اسلامی در همه زمینه ها، مراقبت از شأن عدالت گستری دستگاه قضایی دغدغه ای بدون توقف و همیشگی را می طلبد.
امروز همچنان جای تأمل و جستجوی پاسخ سئوال هایی از این جنس وجود دارد که: آیا مظلومان بی پشتوانه واقعاً هنگام مراجعه به دادسراها و دادگاه ها احساس امید می کنند؟ آیا مفسدان و رانت خواران از هیبت دستگاه قضایی در هراسند؟ در مبارزه با مفاسد اقتصادی آیا دانه درشت ها محکوم و افشا می شوند؟ آیا تلاش بی امان دستگاه قضایی توانسته «دیگر دستگاه ها را مجبور به حرکت به سمت مبارزه با عوامل فساد» کند؟ آیا...؟
سپری شدن هفته قوه قضائیه و پایان گرفتن یک سال تلاش و مجاهده، تازه زمان هجوم دغدغه هایی از این نوع است که بیش از همه ریاست، مسئولان، قضات وکارکنان شریف دستگاه قضایی صلاحیت دل نگرانی و اندیشیدن درباره آنها را دارند.