درباره شورای راهبردی روابط خارجی

محمدباقر ادیب
صدور فرمان تشکیل شورای راهبردی روابط خارجی توسط رهبر معظم انقلاب اسلامی، توجهات فراوانی را به خود جلب کرده است آنچه بهانه نگارش این یادداشت را فراهم آورد این بود که همچون بسیاری موارد دیگر، ارائه دهندگان بعضی از تحلیل ها در این باره که طی چند روز اخیر به وفور منتشر شده، هیچ لزومی ندیده اند که سخن خود را بر اخبار موثق و قابل اتکا، داده های واقعی یا حتی رویه های تجربه شده و آشنا مبتنی سازند و به همین دلیل می توان دید، آنچه می گویند بیشتر خیالبافی و تنیدن در اوهام خویش است تا سخنی که بتوان آن را جدی گرفت و درباره اش تأمل کرد.
ساختار حکومتی ما تجربه چندانی در تأسیس نهادهای پژوهشی یا مشورتی که از یک سو کاملاً وابسته به حکومت و تعقیب کننده آرمان ها و اهداف آن باشد و از سوی دیگر فارغ از دغدغه های اجرایی بتواند تمام نیرو و انرژی خود را صرف پژوهش و ارائه مشورت ها و راهنمایی های سودمند سازد، ندارد. این در حالی است که در بخش هایی از جهان، این سنتی دیرپا و جا افتاده است که مسئولان اجرایی سابق را که حالا دیگر پا به سن گذاشته اند یا به هر دلیل از دغدغه و مشغله کار اجرایی فارغند، در نهادهایی گردمی آورند و از آنها می خواهند تحولات جاری را رصد کرده و درباره چگونگی مواجهه با آنها و مدیریت آنها، راهکارهایی ارائه دهند.
چنین نهادهایی نه تشریفاتی هستند و نه بیهوده در کار دستگاه های اجرایی مسئول دخالت می کنند. وجود آنها حتی به این معنا نیست که دستگاه های مسئول، دیگر هیچ وظیفه ای در زمینه تحقیق و پژوهش ندارند و صرفاً باید حیطه کاری خود را به امور اجرایی محدود کنند. وظیفه چنین نهادهایی درواقع آن چیزی است که فیلسوفان علم الاجتماع آن را ترکیب «نظریه و تاریخ» یا «تئوری و تجربه» می نامند و می گویند علم اجتماعی- از جمله دانش سیاست خارجی و روابط بین المللی- فقط در اثر این ترکیب است که ساخته می شود.
افرادی که در شورای راهبردی روابط خارجی ایران حضور دارند، نمادهایی از «تئوری» و «تجربه»- هر دو- محسوب می شوند. آنها سالیانی دراز در حساس ترین نهادهای مرتبط با امنیت ملی و سیاست خارجی صاحب مسئولیت های کلیدی بوده اند و اکنون هم البته از دور دستی بر آتش دارند. حضور علی اکبر ولایتی و کمال خرازی در این شورا به عنوان افرادی که عملاً در تمام طول دوران پس از انقلاب اسلامی هدایت کننده دستگاه دیپلماسی کشور بوده و برتمامی زیر و بم تحولات آن اشراف دارند، حجم انبوهی از «تجربه» در زمینه سیاست خارجی را در این شورا متمرکز ساخته است. وقتی دیگر اعضا را هم در نظر آوریم و ضمناً توجه کنیم که این دو تن خود از نظریه پردازان اصلی سیاست خارجی کشور هم محسوب می شوند، خواهیم دید شورای راهبردی روابط خارجی ایران، گرانبار از «تئوری» نیز هست و به این ترتیب در این شورا مجالی وسیع فراهم است تا تئوری و تجربه در هم بیامیزند و از دل آن استراتژی هایی پرورده و قابل اعتماد در عرصه روابط خارجی متولد شود.
یکی از مهم ترین پرسش هایی که درباره این شورا باید به آن اندیشید این است که به چه دلیل در مقطع زمانی فعلی تشکیل چنین شورایی ضرورت یافته است؟ در مدت چند روزی که از انتشار فرمان رهبر انقلاب خطاب به دکتر خرازی می گذرد، برخی تلاش کرده اند تشکیل شورای راهبردی روابط خارجی را واکنشی به نوعی نگرانی از تندروی درعرصه سیاست خارجی و لذا تلاشی برای وارد کردن «اعتدال گرایان» به این عرصه جلوه دهند. توجه به چند نکته زیر نشان خواهد داد که چنین تحلیلی تا چه حد می تواند پایه و اساس داشته باشد.
1- تشکیل دهنده این شورا مقام معظم رهبری است که ظرف یک سال گذشته بارها و در مناسبت های مختلف سیاست خارجی دولت اصولگرا را ستوده و حمایت قاطع خود را از آن اعلام داشته است.
2- شورای راهبردی سیاست خارجی ایران همانطور که اولاً از پروسه حقوقی تشکیل آن و ثانیاً از اظهارات رئیس آن در مصاحبه با ایرنا پیداست، صرفاً به عنوان بازوی مشورتی رهبری در عرصه سیاستگزاری کلان خارجی عمل خواهد کرد و هیچ وظیفه اجرایی ندارد که بخواهد یک روند به اصطلاح تند روانه را تعدیل بکند یا نکند. عدم حضور علی لاریجانی، منوچهر متکی و محسنی اژه ای به عنوان عالی ترین مقامات اجرایی مسئول در حوزه امنیت و سیاست خارجی در این شورا، خود دلیلی آشکار بر این مطلب است که این شورا صرفاً به انجام وظایف مشورتی - تحقیقاتی خواهد پرداخت و مداخله ای در روندهای اجرایی سیاست خارجی نخواهد داشت.
3- از همه اینها گذشته جالب است بدانیم مقدمات تشکیل این شورا در واقع مدت ها پیش در اواخر عمر دولت خاتمی و ایام نزدیک به انتخابات نهم فراهم و خرازی به آن فرا خوانده شده است. بعید است آقایان به هیچ ترتیبی مایل به پذیرش وجود تندروی در سیاست خارجی دولت اصلاحات و لزوم تعدیل آن از طریق تشکیل چنین شورایی باشند!
4- اساساً این فرض که در سیاست خارجی ایران بحران و تهدیدی وجود دارد و باید برای کنترل و علاج آن تدبیری اندیشید، از اساس خطاست. به نظر می رسد علت وجودی شورای راهبردی روابط خارجی ایران را باید به نحو کاملاً متفاوتی فهمید. این شورا محصول و زائیده «تراکم فرصت ها» در سیاست خارجی ایران است نه «انباشت تهدیدها» در آن. ایران اکنون بدون تردید بزرگترین بازیگر و تعیین کننده معادلات در منطقه حساس و پرتنش خاورمیانه و «یکی» از مهم ترین بازیگران فرامنطقه ای در عرصه های مختلف جهانی است. امروزعمق استراتژیک ایران در منطقه ای وسیع از مرزهای شرقی شبه قاره تا کرانه مدیترانه گسترده شده و ثبات یا بی ثباتی در این منطقه به نحو معناداری به اراده ایران وابسته است. ایران اکنون بازیگری بزرگ در عرصه بازار جهانی انرژی است و هر تصمیم آن می تواند تأثیری عمیق بر تحولات و معادلات آن بگذارد. بعلاوه، ایران را دیگر باید یک قدرت هسته ای به حساب آورد که الگوی رفتاری آن و الگوهای رفتار با آن، یکسره متفاوت از گذشته است. مجموعه این عوامل سیاست خارجی ایران را تا حد غیرقابل توصیفی پیچیده ساخته و متغیرهای فراوان و متنوعی را در آن وارد کرده که دستیابی به یک نگاه کلان به آنها به طوری که شامل جمیع احتمالات و سناریوهای ممکن باشد، مستلزم کار مطالعاتی پیوسته و سنگینی است. شورای راهبردی روابط خارجی ایران می تواند یک نهاد کمک کننده مؤثر در این زمینه باشد که ایران چگونه می تواند در دل این صحنه پرتب و تاب منافع خود را با کم هزینه ترین شیوه های ممکن، بیشینه سازد.
نگاهی به ساختار شورای راهبردی روابط خارجی هم به خوبی نشان می دهد که اعضای آن بر مبنای نگرشی عمیق نسبت به مقوله «روابط خارجی» انتخاب شده اند. همانطور که گفته شد حضور دو وزیرخارجه سابق در این شورا نشان دهنده اهمیت مقوله انباشت تجربه و لزوم استفاده از آموخته های پیشین در عرصه سیاست خارجی برای تدوین راهبردهای آینده است. حضور یک استراتژیست برجسته نظامی، یک مقام عالی رتبه و صاحب تخصص در امور اقتصادی و بازرگانی و یک نیروی کارآزموده و زبده اطلاعاتی که البته سابقه ای درخور اعتنا هم در زمینه سیاست خارجی دارد، نشان می دهد که رهبر معظم انقلاب ساختار این شورا را (که البته اضافه شدن افرادی جدید به آن هم منتفی نیست) عمداً از میان متخصصانی انتخاب کرده اند که در کنار یکدیگر می توانند تمامی ابعاد موضوعی به نام «روابط خارجی» را پوشش دهند.
در دنیایی که ما در آن زندگی می کنیم، یک سیاست خارجی متناسب تنها زمانی می تواند به خوبی تدوین شود که تمامی ابعاد موجود در مناسبات بین المللی اعم از سیاسی، اقتصادی و امنیتی در آن مدنظر قرار گرفته باشد و شناختی دقیق نحوه اثرپذیری این ابعاد از یکدیگر عرضه نماید. به نظر می رسد شورای راهبردی روابط خارجی جمهوری اسلامی ایران این ظرفیت را دارد که با اتخاذ نگاهی همه جانبه و کلان نگر مشورت هایی کارساز در این زمینه به عالی ترین مقام مسئول نظام ارائه دهد.