روابط استراتژیک چین و روسیه

ابعاد مشارکت استراتژیک چین و روسیه
در وضعیت فعلى، روابط چین و روسیه در سطح بسیار بالایى قرار دارد. آن گونه که دو کشور بارها اعلام داشته اند، مشارکت استراتژیک، چارچوب روابط آنان را تشکیل مى دهند. محدود بازیگرانى در عرصه بین المللى واجد چنین سطحى از روابط هستند، زیرا چنین شرایطى نیازمند برخوردارى از منابع مشترک گسترده و عدم وجود رقابت هاى جدى میان طرفین است. مشارکت استراتژیک چین و روسیه، واجد سه جنبه اساسى است که به ترتیب آن ها را بررسى خواهیم نمود.
بعد امنیتى
اساساً نقطه آغاز بهبود روابط دو جانبه چین و روسیه به عنوان میراث دار اتحاد شوروى در دوران پس از جنگ سرد، منافع مشترک امنیتى بود. این دو کشور در سطح منطقه، خواهان ثبات بودند و حل و فصل اختلافات مرزى باقیمانده از دوران جنگ سرد را اولویت مهم در دستور کار روابط کار دو جانبه مى دانستند.
به علاوه چین که از اواسط دهه 1990میلادى به سرعت در پى ترجمه توان اقتصادى خود در عرصه نظامى برآمده است، نیاز جدى به تسلیحات دارد. تسلیحاتى که به دلیل تحریم چین توسط غربى ها بایداز جانب روسیه تأمین شود. بر این مبنا مى توان بعد امنیتى را به عنوان نقطه عزیمت حرکت دو کشور در مسیر مشارکت استراتژیک قلمداد کرد.
چین در حال حاضر، مهم ترین خریدار تسلیحات روسى است و آنگونه که بحران هسته اى ایران و کره شمالى نشان مى دهد، در عرصه امنیت بین المللى نیزاین دو کشور همسویى و همکارى هاى نزدیکى با یکدیگر پى ریزى کرده اند. سازمان همکارى شانگهاى به عنوان یکى از اولین تجربه هاى شرقى سازمان هاى بین المللى نیز سازمانى است که این دو کشور، مهم ترین و محورى ترین نقش را در ایجاد و پیشبرد آن دارند.
این سازمان از آن رو نشان دهنده اهمیت بعد امنیتى در روابط چین و روسیه است که در آغاز تأسیس، اهداف خود را آشکارا «امنیتى» اعلام کرد و در اعلامیه تأسیس، مبارزه با سه تهدید امنیتى تروریسم، تجزیه طلبى و افراط گرایى پاى فشرد.
بعد سیاسى
بعد سیاسى مشارکت استراتژیک چین و روسیه، به تدریج و به آرامى شکل گرفت. اما با روى کارآمدن پوتین در روسیه، این بعد نیز رو به گسترش و تعمیق نهاد. در بعد سیاسى، چین و روسیه در تلاشند تا با همکارى یکدیگر از یک سو از تسلط کامل نظم هژمونیکى که ایالات متحده در پى تثبیت آن است جلوگیرى کنند و از سوى دیگر مى کوشند تا نظم بین المللى مطلوب خود را پى ریزى نمایند.
در این راستا، دو کشور در سال 2005و در پى دیدار رییس جمهور چین از روسیه، اعلامیه مشترکى با عنوان «نظم بین المللى در قرن 21» منتشر کردند و در آن ویژگى هاى مطلوب مورد نظر خود را بیان داشتند.
بنیان این اعلامیه مشترک بر رد و مقابله با یکجانبه گرایى از یک سو و تقویت چند جانبه گرایى از دیگر سو، استوار بود. بر این مبنا، مى توان گفت که در بعد سیاسى مشارکت استراتژیک، این دو در پى تغییر نظم موجود بین المللى در سطوح منطقه اى و کلان و پى ریزى نظم مطلوب خود در این عرصه ها برآمدند.
سازمان ملل متحد و سایر سازمان هاى سیاسى و امنیتى بین المللى نیز جلوه جهانى بعد سیاسى مشارکت استراتژیک چین و روسیه را به نمایش مى گذارد. در این سازمان ها، دو کشور عموماً پیرامون مسایل مهم در سیاست و امنیت بین المللى، موضوعى مشترک اتخاذ مى کنند و بدین وسیله نقش و تأثیرگذارى خود را بر این مسایل افزایش مى دهند.
قطعنامه هاى شوراى امنیت به ویژه در مورد بحران هاى بین المللى و به خصوص پیرامون مسأله عراق، بحران هسته اى کره شمالى و ایران، این همکارى را به خوبى ترسیم مى کند به علاوه مواضع مشترک این دو کشور در آژانس بین المللى انرژى اتمى را مى توان نماد دیگرى از بعد سیاسى مشارکت استراتژیک چین و روسیه دانست.
بعد اقتصادى
بعد اقتصادى، یکى دیگر از وجوه رو به گسترش روابط چین و روسیه به شمار مى آید. گرچه اهمیت این بعد در وضعیت فعلى قابل مقایسه با ابعاد سیاسى و امنیتى روابط دو کشور نیست، اما گسترش سریع آن بر اهمیت آن مى افزاید، حجم تجارى چین و روسیه در سال ،2005حدود 30 میلیارد دلار بود که در مقام مقایسه، 1 درصد حجم تجارت دوجانبه چین و ایالات متحده را تشکیل مى دهد.
از این حجم تجارت بین دو کشور، بیش از 15میلیارد دلار را صادرات روسیه به چین و حدود 2/13میلیارد دلار را صادرات چین تشکیل مى دهد. طى سه ماهه اول سال ،2006تجارت دو جانبه آن ها، بالغ بر 12میلیارد دلار گردیده که رشدى 35درصدى را در قیاس با سال گذشته نشان مى دهد.
از دیگر جنبه هاى روابط اقتصادى دو کشور، سرمایه گذارى و امضاى موافقت نامه هاى مختلف اقتصادى است که در سال هاى اخیر به سرعت گسترش یافته است. در سال ،2005چین و روسیه فقط در دوره اى که کمیسیون مشترک اقتصادى و تجارى آنان در مسکو تشکیل شد، یازده موافقت نامه به ارزش تقریبى 540میلیون دلار به امضا رساندند.
در طول برگزارى اجلاس اخیر سران سازمان همکارى شانگهاى، شرکت هاى دو کشور 32قرارداد بزرگ اقتصادى به امضا رساندند که ارزش آن 48/2 میلیارد دلار بود و حوزه هایى همچون ساخت ماشین آلات انرژى را در برمى گرفت.
شرکت هاى چینى، سرمایه گذارى عمده اى را در روسیه به انجام رسانده اند که عمدتاً منطقه سیبرى و شرق دور روسیه را دربرمى گیرد. همکارى دو کشور در حوزه سرمایه گذارى نیز به سرعت رشد یافته است. سال گذشته، چین و روسیه، موافقت نامه هاى سرمایه گذارى به ارزش بیش از 2 میلیارد دلار به امضا رساندند. اما حوزه اى از همکارى هاى اقتصادى دو کشور که از ارزش و اهمیت استراتژیک برخوردار است، حوزه انرژى است. زیرا امنیت انرژى در وضعیت فعلى یکى از چالش هاى استراتژیک چین به شمار مى آید و این کشور به این مسأله نه از زاویه اقتصادى مصرف بلکه از زاویه امنیت ملى مى نگرد.
روسیه پنجمین تأمین کننده نفت خارجى چین است و سالانه 15میلیون تن نفت به این کشور صادر مى کند. طى سفر اخیر پوتین به چین، دو طرف در مورد احداث خط لوله نفتى به ارزش یازده و نیم میلیارد دلار که انگارسک در سیبرى را به پالایشگاه داکینگ در شرق چین متصل مى سازد، به توافق رسیدند.
همانگونه که در ابتداى بحث اشاره شد در عرصه گاز نیز دو کشور براى ایجاد دو خط لوله گاز، هر یک به ظرفیت انتقالى چهل میلیارد مترمکعب در هر سال، به توافق رسیدند که احداث این دو خط لوله، طى پنج سال آینده به اتمام خواهد رسید و از سال ،2011چین به یکى از واردکنندگان عمده گاز روسیه تبدیل خواهد شد.
در دیگر حوزه هاى انرژى نیز روسیه سالانه بین 300تا 900میلیون کیلو وات برق به چین صادر مى کند. قرار است تا سال 2010به 18میلیارد کیلووات افزایش یابد و نیاز برق دو استان از 23استان چین را پاسخ گوید. ورود جدى و گسترده به حوزه انرژى روسیه و اتصالات زیربنایى که از این طریق میان دو کشور برقرار خواهد شد، احتمالاً در سال هاى آینده، موجبات تعمیق مشارکت استراتژیک دو کشور را فراهم خواهد کرد. در مجموع مى توان گفت که روابط روسیه و چین در آینده، احتمالاً رو به گسترش و تعمیق خواهد بود. زیرا ابعاد منافع مشترک آن ها، پیوسته رو به گسترش است و با افزوده شدن بعد اقتصادى به آن، ارتقاى این روابط از عقلانیت و الزام بیشترى برخوردار مى گردد.