دیدگاه‌های اقتصادی شهید مدرس

1 ـ بیت المال
مدرس (ره ) نسبت به بیت المال و نقش موثر آن در ساختار جامعه اسلامی مسئولانه و دردمندانه برخورد می کرد و عزت و سربلندی جامعه اسلامی را در هدایت و مدیریت صحیح آن می دانست .
بخشی از موضع گیریها و دلسوزی های مدرس در زمینه موقوفات و بخش دیگری از دلسوزیها و حساسیتهای مدرس به سایر وجوه بیت المال نظیر مالیات زکات عایدات منابع طبیعی و نفت انفال و امثال آن و به طور کلی درآمد پای کشور برمی گردد.
مدرس در ملاقات با رضاخان به او می گوید : مردم راجع به تهیه ملک و جمع کردن پول پشت سر شما خوب نمیگویند. شما پول می خواهید چه کنید ملک به چه کارتان میخورد اگر شما پادشاه مقتدر و محبوبی باشید ایران مال شماست و هر چه بخواهید مجلس و ملت به شما می دهد ولی اگر به پولداری ملک گیری و حرص و جمع مال شهرت کنید برایتان خوب نیست . مردم که پشت احمدشاه بد گفتند برای این بود که گندم ملک (موروثی ) خود را یکسال گران فروخت و شهرت داشت که پول جمع میکند و چون مردم فقیرند با لطبع از کسی که پول زیاد دارد بدشان میآید. شما کاری نکنید که مردم از شما بدشان بیاید. شاه گفت : من پول زیادی ندارم ولی من بعد هم نصیحت شما را می پذیرم . مدرس گفت پس از حالا طوری رفتار کنید که این حرفها گفته شود و قدری پول به بهانه های مختلف خرج کنید. جایی بسازید مدرسه ای مریضخانه ای . کاری کنید که بگویند اگر پولی هم داشت برای این کارها بود و بعد از این مخصوصا به املاک مردم کار نداشته باشید ملک داری حواس شما را پرت می کند.
روز بعد شاه گفت : می ترسم اگر قرار باشد ما از این مملکت برویم با این پیراهن برویم . سخنان مدرس خطاب به رضاخان بسیار آموزنده واقع بینانه و توام با آینده نگری است و تاریخ به خاطر حرص و ولع بی حد رضاخان و غارت اموال و اشخاص به زشتی از او یاد کرده و سخنان حکیمانه مدرس را اثبات کرده است .
2 ـ تامین عدالت اجتماعی
مرحوم مدرس در بیانات خود طی دوره ششم مجلس شورای ملی به مسایل اجتماعی و رفاهی عموم مردم از جمله صندوق بازنشستگی تاسیس بانک بازنشستگان برای فعالیتهای اقتصادی و سرمایه گذاری اعطای اعتبارات و امتیازات تسهیلات حفظ قدرت خرید اندوخته های کارگزاران جلوگیری از کاهش قدرت خرید پول وابسته بودن بازنشستگان در آینده به بودجه عمومی کشور و ضرورت خودکفا کردن آنها اهمیت فراوان می داد و به آنها اهتمام می ورزید.
3 ـ حمایت از محرومان و نیازمندان
مدرس خود نیز در این زمینه سرمشق بود و با گفتار و کردار خویش الگویی ارزشمند ارائه می کرد. او در سطح ساده ترین اقشار جامعه می زیست و درد نیازمندان و محرومان را احساس می کرد. آنها را ولی نعمت می دانست و برای بهبود زندگی آنان تلاش می کرد و به فکر تامین بهداشت آموزش و خدمات اجتماعی و عمومی ایشان بود. از این رو گروهی را تشویق می کرد تا بیمارستان فیروز آباد را بسازند و در آن شرایط این خدمت بزرگ را انجام بدهند. او در این زمینه از هیچ گونه کمک و حمایتی دریغ نمی کرد و در صورت نیاز از حقوق شخصی خود چشم می پوشید تا کار عامل المنفعه ای شکل بگیرد.
او به تنگدستان و ضعفا توجه خاصی داشت و گاه لباس خود را به آنان می بخشید.
4 ـ خودکفایی و خود اتکایی در صنعت و کشاورزی
مدرس بحث واگذاری اراضی به مردم و حمایت از کشاورزان و دامداران و تولید کنندگان را مطرح می کند و می گوید : در صورت لزوم باید به حداقل قیمت واگذار شود تا علاوه بر اینکه اشتغال حاصل می شود انگیزه برای کار و تولید ایجاد شود. مدرس درباره غنی شدن کشور افزایش درآمد ملی کاهش هزینه ها و افزایش درآمد سرانه همواره راهنمایی های ارزنده ای ارائه می کرد و معتقد بود که کشور باید ثروتمند و مقتدر باشد تا زمینه تحقق اهداف کلان فراهم آید. او به واگذاری زمینهای انفال و بایر و منابع و مراتع ملی به مردم اهمیت می داد و این اقدام را برای آبادانی کشور لازم می دانست .
مدرس می گفت : در گذشته تولیدات دامی و لبنی و فرآورده های کشاورزی به قلب اروپا می رفت و صادر می شد ولی در شرایط جدید با تجددگرایی غربی و باز کردن دروازه های کشور این نسبت معکوس و وابستگی شدید ایجاد خواهد شد. او نسبت به مهاجرت بی رویه گسترش شهر نشینی و مصرف گرایی اسکان عشایر و ایلات تخریب مرتع جنگل دام منابع زیست حیات و سرمایه های ملی هشدار میداد و احساس خطر میکرد و از اینکه کشور بیش از پیش وابسته شود و به جای صادر کردن مواد غذایی دامی و فرآورده های کشاورزی وارد کننده محصولات فرنگ باشد سخت واهمه داشت و با عینک تیزبین خود آثار سو و عواقب خطرناک آن را میدید و گوشزد میکرد.
مدرس معتقد بود « کشور ما کشور کشاورزی است » او به کشاورزی و حمایت های لازم از سوی دولت تاسیس بانک فلاحتی واگذاری معادن حمایت از تولید کنندگان و صنعتگران داخلی تاسیس کارخانه دولت آهن و راه آهن به کار گماردن افراد متقاضی شغل ایجاد بانک رهنی برای بازنشستگان استفاده از توان ساخت داخلی فروش خالصجات و اموال و املاک دولتی برای تامین پول و پشتوانه مالی امور زیر بنایی سرمایه گذاری و لغو مالیات صنعتگران جز و صنایع دستی و... بسیار اهمیت می داد و در فرصتهای مختلف بر آبها تاکید میکرد.
5 ـ مشارکت و سرمایه گذاری مردم
مدرس به مهندسین آلمانی گفت : آن وقت کار شما کامل می شود که ماشین آلات و وسایل یدکی آن را در اینجا بسازید و گر نه این ماشینها بجای اینکه در آلمان پارچه ببافند در ایران می بافند. یکی از مهندسین آلمانی پیشنهاد کرد : آقا اجازه می فرمایید مجسمه شما را بسازیم و در اینجا نصب کنیم فرمود : اولا مجسمه سازی در اسلام حرام است : ثانیا مجسمه باید در دل مردم باشد. در مباحث مرحوم مدرس یک نکته مهم نیز به چشم می خورد و آن اجتناب از مشاغل حرام و ربا و... هدایت منابع به سوی سرمایه گذاری سالم و سازنده است و این اهمیت بسیاری دارد.
در خاطرات سرهنگ نظام الملکی که به مدرس ارادت داشت و به قصد خرید گندم به خواف رفته بود آمده است : از زندانبان سئوال کردم این آقا کیست گفت : او مدرس است . گفتم چه میکند گفت : عبادت نوشتن مطالعه و این چیزهایی که می بینی در باغچه زندان کاشته شده مثل سیب پیاز بادمجان و سبزی خوردن کار اوست . مقداری از وقت خود را صرف کاشتن و مواظبت از اینها می کند و مقداری از آنها را استفاده میکند و مازاد آن را میفرستد به شهر تا بفروشد. آن قابلمه را هم که روی منقل دیدی بادمجان است که با آب و بدون روغن می پزد و با ماست و نان صرف می کند از جیره زندان حتی المقدور استفاده نمی کند زندانبان گفت : بعد از اینکه دانستم چه سید بزرگواری است یک روز گفتم آقا! این غذاها برای شما کافی نیست . اگر اجازه بفرمایید غذای مقوی برایتان تهیه کنم .
بعدها معلوم شد که آقا جیره زندان را به جای مصرف نمودن جمع کرده اند و از پول آن آجر آهک و غیره تهیه و آب انبار قدیمی آن قلعه را که ویران شده بود مرمت کرده اند تا مورد استفاده مردم قرار گیرد.
6 ـ آموزش و تربیت نیروی انسانی متخصص و امانتدار
مدرس (ره ) در زمینه توسعه علوم و معارف دیدگاهی روشن جدی سازنده و امید بخش داشت و به سوابق دیرینه اسلامی و میراث گرانبهای گذشتگان اهمیت می داد و به تربیتانسانهای مبتکر فعال و خلاق به جای پرورش انسانهای فریب خورده و مرغوب و مجذوب غرب عنایت داشت و بر انتقال از نظام تعلیم و تربیت سنتی به نظام جدید تاکید می کرد.
مدرس آزاده ای خستگی ناپذیر بود و با گفتار و کردار خود درس آزادگی کرامت شرف و اعتماد به نفس می داد. رفتار او بزرگترین اثر روحی و تربیتی را در جامعه داشت و به همه قوت و نیرو می بخشید.
مدرس (ره ) به رشد و توسعه ای پایدار درون زا و مستقل از بیگانگان معتقد بود. او بر نقاط قوت درونی کشور ملت و اسلام تکیه داشت و استعداد و توانمندی افراد جامعه را دریافته بود. وی از بطن مردم برخاسته بود. همانند مردم می زیست و به آنها می اندیشید.
تولید برای مدرس خدمت و عبادت و مایه عزت و قطع دست اجانب و ریشه های وابستگی بود که می توانست و می تواند قدرت ملی را افزایش دهد و نیازهای جامعه را تامین کند جامعه ما باید نخست تولید و سپس مصرف کند و هر چه را تولید نمی کند مصرف نکند و یا جز در موارد ضرورت و نیاز مصرف نکند. باید به جای مصرف و فرهنگ مصرف به فکر تولید و فرهنگ تولید باشیم . باید باور کنیم که می توانیم و چیزی کم نداریم . نباید مرعوب غرب شویم . نباید به رنگ غرب درآییم . باید خودمان فرهنگ و تمدن خود را بسازیم مدرس معتقد بود که ایران مرکز دنیای اسلام است و میتواند در سرنوشت امت اسلام موثر باشد.
- شهید مدرس درباره غنی شدن کشور افزایش درآمد ملی کاهش هزینه ها و افزایش درآمد سرانه راهنمایی های ارزنده ای ارائه می کرد و معتقد بود که کشور باید ثروتمند و مقتدر باشد تا زمینه تحقق اهداف کلان فراهم آید .
- شهید مدرس همواره بحث واگذاری اراضی به مردم و حمایت از کشاورزان و دامداران و تولید کنندگان را مطرح می کرد و این کار با حداقل قیمت را باعث به وجود آمدن انگیزه برای کار و تولید می دانست .
- « تولید » از دیدگاه شهید مدرس خدمت و عبادت و مایه عزت و قطع دست اجانب و ریشه های وابستگی و بالا رفتن قدرت ملی بود .