بحران آب یا بحران مدیریت بر منابع آب

 علی فریدونی*
در کتیبه های پرسپولیس از قول داریوش پادشاه هخامنشی، به هنگام نیایش با اهورامزدا آمده است: این سرزمین اهورایی (پارس) را از گزند خشکسالی، دروغ و هجوم دشمنان مصون بدار...» اینکه متأسفانه دروغ- با وجود تأکید دین مبین اسلام بر قباحت و زشتی آن در تار و پود روابط اجتماعی ما ریشه دوانیده و مجازات قانونی درخوری برای مرتکبین این عمل زشت وجود ندارد- و همین مسأله باعث بروز ناهنجاریهای فراوان و خدشه جدی به سرمایه عظیم معنوی و اعتماد عمومی در جامعه اسلامی ما شده مورد نظر نگارنده این مطلب نیست !بلکه آنچه مورد بحث است موضوع مهم خشکسالی در کشور و استان ما و عوارض مترتب بر آن است. مشکلی که به علت بی مبالاتی و بی تدبیری ها و نیز بی توجهی به سرنوشت آیندگان طی دهه های اخیر در کشور ما تشدید شده است (خاطرات سیاحان و جغرافیدانان نشان می دهد که مناطق بیابانی و عاری از سکنه امروز ما، روزگاری پوشیده از مراتع و جنگلهای سرسبز، چشمه ها و قنوات پرآبی بوده است!) آنچه در این خصوص مهم است، نحوه مواجهه با این مشکل (خشکسالی) می باشد، موضوعی که با عنایت به شرایط اقلیمی و اکولوژیکی کشورمان باید بپذیریم که دیگر یک پدیده نیست، بلکه واقعیتی است که باید با آن زندگی کرد و با استفاده از روشهای علمی و تدابیر دوراندیشانه مدیریتی بر آن غلبه نمود آیا واقعاً ما چنین عمل کرده‌ایم؟!
در همین زمینه نکاتی چند قابل طرح می نماید:
یکم- مجاوران و زائران امام رضا(ع)، تابستان بسیار سختی را پشت سرگذاشتند این درحالی است که با هر برنامه ای که مسؤولان ذی ربط اعلام کردند، نجیبانه همکاری نمودند. ولی دریغ از اجرای صحیح یک برنامه!
دوم- سابقه و لاحقه کشاورزان کشور ما نشان می دهد که در مسأله کم آبی، ایشان مقتصدترین قشر در مصرف این کالای گرانبها هستند- استفاده از آبیاری کوزه ای در صدها سال قبل مؤید این ادعاست! - و اگر هنوز هم مزارع و باغات به شکل سنتی (غرقابی) آبیاری می شود و یا محصولات با نیاز آبی بالا را می کارند، آنها مقصر نیستند. بلکه ما دولتی ها مقصریم که اهرم و قدرت اجرای الگوی کشت مناسب را نداشته و حمایت لازم را از آنها ننموده ایم! از این رو مقصر دانستن کشاورزان، نوعی فرافکنی از ناحیه مسؤولان ذی ربط به شمار می‌آید.
سوم: مسؤولان محترم حفاظت و تأمین منابع آب در ماههای اخیر مصاحبه های زیادی داشتند- نقش رسانه های گروهی استان هم درخصوص دعوت از مردم برای صرفه جویی و اجرای صحیح برنامه های مسؤولان و مخصوصاً دفاع از حقوق مردم، جداً قابل تحسین است! اما نکته تأسف آور این است که ایشان بدون عنایت به اقدامات مثبت کشاورزان جهت صرفه جویی در مصرف آب طلبکارانه اقدامات انجام شده درخصوص تغذیه سفره های زیرزمینی را زیر سؤال می برند. عجب! مگر مسؤولیت بخش کشاورزی این است یا بهره برداری صحیح از منابع آب به منظور افزایش تولید محصولات کشاورزی؟
چهارم: خوشبختانه مسؤولان محترم تأمین و حفاظت از منابع آب در طی یک دهه اخیر تغییری نکرده اند! و به همین دلیل بخوبی می توان پرسید که چرا مجوز بی رویه حفر چاههای عمیق و نیمه عمیق داده شده و یا با چاههایی که به صورت غیرمجاز حفر و یا بیش از آبدهی تعیین شده، آب برداشت می کنند برخورد لازم صورت نگرفته ؟! و اینک که این اقدامات باعث خشکیدن صدها قنات و چشمه و افت قابل توجه سطح سفره های زیرزمینی- بویژه در دشت مشهد- شده است، این سروصداها و تبلیغات به راه افتاده است؟! بعید می دانم که احدی از مسؤولان بخش کشاورزی از متخلفان حمایت کنند، بلکه بحث در مورد شیوه برخورد با کشاورزان و رسیدگی دیر هنگام به این تخلفات است!؟.
پنجم: البته طرح این مسایل به معنی نادیده انگاشتن زحمات این دوستان در احداث سدهای کوچک و بزرگ در استان و سایر اقدامات مثبت جهت تأمین آب نیست! ولی همه باید بپذیریم که امر مهم حفاظت از منابع آب و بخصوص تغذیه سفره های زیرزمینی در طی سه دهه اخیر مغفول مانده و یا حداقل به اندازه احداث سدها مورد توجه نبوده است! هرچند که همین سدهای موجود نیز به دلیل عدم انجام عملیات آبخیزداری در حوزه های بالادستی و تجمع سریع و پرحجم رسوبات، عمر کوتاهی داشته و اصلاً هیچوقت با ظرفیت کامل آبگیری نشده و در نهایت خشک شده اند (سدهای طرق و کارده در مشهد)
ششم: اینکه چرا بدون انجام عملیات آبخیزداری در حوزه سدها اقدام به آبگیری شده و یا اصولاً چرا جنگلها و مراتع تخریب و یا چاههای مجاز و غیرمجاز فراوانی حفر و باعث بروز این بحرانها گردیده است، صرفاً مسؤولان ذی ربط مقصر نیستند، بلکه باید به نقش برخی ارگانهای دولتی که توسعه کشت گندم دیم را ترویج می نمودند نیز اشاره کرد!
هفتم: مسؤولان بخش کشاورزی اعم از دولتی و غیردولتی با وجود اینکه مأموریتهای قانونی شان استفاده صحیح و علمی از منابع آب و خاک به منظور افزایش تولیدات کشاورزی بوده ولی طی سه دهه اخیر موفقیتهای چشمگیری نیز داشته اند و از امر مهم تغذیه سفره های زیرزمینی نیز غافل نبوده اند. انجام عملیات آبخوانداری و آبخیزداری در حوزه سدها و غیرسدها در سطح صدها هزار هکتار مؤید این ادعاست!
هشتم: چه باید کرد؟! ضمن تأیید اقدامات فوری مسؤولان استان برای مقابله با بحران کم آبی مشهد (انتقال سریع آب سد دوستی، استفاده از چاههای آهکی ذخیره و برخورد قاطع با مالکان چاههای غیرمجاز) به نظر می رسد که این اقدامات مسکنی بیش نیست! برای حل قطعی بحران کم آبی و مقابله با خشکسالی اتخاذ تدابیر و تمهیداتی به شرح ذیل اجتناب ناپذیر است:
الف- اختصاص اعتبارات و تسهیلات ویژه و فوری به منظور توسعه و گسترش فعالیتهای آبخیزداری و آبخوانداری با همکاری مردم، حفاظت از منابع آب موجود از طریق نصب کنتور به منظور کنترل برداشت آب متناسب با پروانه و تأمین منابع جدید آب از طریق احداث سدههای کوتاه و بلند، لایروبی و مرمت قنوات و پیشگیری از خروج آبهای مرزی و نیز اصلاح شبکه های توزیع آب.
توسعه شبکه های انتقال آب با لوله و نیز توسعه آبیاری تحت فشار (در صورت انتقال آب با لوله در هر کیلومتر 000/50 مترمکعب آب صرفه جویی و با اجرای سیستمهای مدرن آبیاری در هر هکتار مصرف آب به کاهش و تولید تا 3-2برابر افزایش می یابد).
ب- اصلاح سیاستهای مدیریتی در بخش کشاورزی از طریق تصویب قوانین لازم به منظور اجرای قاطعانه الگوی کشت مناسب با اقلیم هر منطقه، پرهیز از شعار خودکفایی در محصولات با نیاز آبی بالا، توسعه کشتهای گلخانه ای و ایجاد و گسترش شرکتهای سهامی زراعی. یقیناً با اجرای این سیاستها آب مصرفی در بخش کشاورزی صرف محصولات بسیار ضروری شده و مصرف آب به میزان قابل توجهی کاهش می‌یابد.
ج- ایجاد عزم ملی برای حفاظت از جنگلها و مراتع و نیز منابع آب از تعرض متجاوزان و برخورد قاطع و جدی با آنها.
د- و بالاخره اینکه پیشنهاد می شود، همان طوری که بعد از تأمین آب شرب، توزیع و بهره برداری آن در شهر و روستا به دستگاه مصرف کننده آن (شرکتهای آب و فاضلاب شهری و روستایی) محول می شود، در مورد آب کشاوری نیز مدیریت توزیع و بهره برداری آن به بخش کشاورزی واگذار شود. البته این واگذاری به جای دولت می تواند به قسمت غیردولتی بخش کشاورزی از جمله نظام مهندسی و تشکلهای موجود در آن بخش و یا کنسرسیومی متشکل از همه بهره برداران صورت گیرد. کاری که در بسیاری از کشورهای پیشرفته که حتی مشکل آب نیز ندارند انجام شده و با موفقیتهای چشمگیری همراه بوده است.
امید است با عملی شدن این پیشنهادات و نیز سایر راهکارهایی که توسط صاحبنظران ارایه می شود، بتوانیم عملاً با خشکسالی مقابله و با آن زندگی کنیم! زندگی همراه با رفاه و سلامتی نه همراه با رنج و مشقت!